نقش ابعاد اجتماعی در طراحی شهری پایدار با تأکید بر متاورس و مدل‌سازی معادلات ساختاری؛ نمونۀ موردی: کلان‌شهر تبریز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر پسا دکتری طراحی شهری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.

2 استادیار گروه معماری، واحد اسکو، دانشگاه آزاد اسلامی، اسکو، ایران

چکیده

رشد پرشتاب فناوری‌های نوین و ظهور متاورس به‌عنوان بستری نو برای تعاملات انسانی، افق‌های تازه‌ای در عرصۀ طراحی و برنامه‌ریزی شهری گشوده است. این محیط‌های مجازی تعاملی می‌توانند ضمن گسترش فضاهای اجتماعی دیجیتال، در ارتقای ابعاد اجتماعی پایداری شهری نیز مؤثر واقع شوند. در این راستا، پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش ابعاد اجتماعی در طراحی شهری پایدار کلان‌شهر تبریز با تأکید بر شهر متاورس انجام گرفته است. از منظر هدف، پژوهش کاربردی و از لحاظ روش، کمی و پیمایشی است. داده‌های تحقیق با استفاده از پرسش‌نامه و از میان جامعه‌ای متشکل از خبرگان حوزۀ شهرسازی و فناوری جمع‌آوری شد و با بهره‌گیری از مدل‌سازی معادلات ساختاری مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. نتایج نشان داد که تعامل متاورسی تأثیری مثبت و معنادار بر ابعاد مختلف پایداری اجتماعی دارد و بیشترین نقش آن در تقویت احساس امنیت ادراک‌شده و اعتمادنهادی مشاهده شد. همچنین ابعاد مشارکت شهروندی، انسجام اجتماعی، شمول اجتماعی و تعلق مکانی به‌عنوان مؤلفه‌های کلیدی پایداری اجتماعی شناسایی شدند که در چهارچوب طراحی شهری مبتنی بر متاورس، از اهمیت ویژه‌ای برخوردارند. بر این اساس، بهره‌گیری هدفمند از ظرفیت‌های متاورس می‌تواند رویکردی نو در جهت تقویت تعاملات اجتماعی، افزایش عدالت فضایی و ارتقای پایداری اجتماعی در کلان‌شهرهای آینده، به‌ویژه تبریز فراهم آورد.

تازه های تحقیق

  • این پژوهش با ادغام ابعاد اجتماعی و فناورانه، چهارچوبی نوین برای طراحی شهری پایدار در بستر متاورس ارائه می‌دهد.
  • مؤلفه‌های امنیت، اعتماد و مشارکت شهروندی بیشترین تأثیر را در مدل طراحی شهری پایدار تبریز دارند.
  • متاورس به‌عنوان عامل میانجی، پیوندی میان تعامل اجتماعی، عدالت و هویت فرهنگی در مسیر پایداری شهری ایجاد می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Role of Social Dimensions in Sustainable Urban Design with an Emphasis on the Metaverse and Structural Equation Modeling: The Case of Tabriz Metropolis

نویسندگان [English]

  • Ali Zeynali Azim 1
  • Solmaz Babazadeh Oskouei 2
1 Postdoctoral researcher of Urban Design, Faculty of Architecture and Urban Planning, Tarbiat Dabir Shahid Rajaei University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Architecture, Osk, C, Islamic Azad University, Oskuo, Iran
چکیده [English]

The rapid growth of emerging technologies and the rise of the metaverse as a new platform for human interaction have opened new horizons in the field of urban design and planning. These interactive virtual environments can not only expand digital social spaces but also contribute to strengthening the social dimensions of urban sustainability. Accordingly, this study aims to analyze the role of social dimensions in sustainable urban design in the metropolis of Tabriz, with an emphasis on the metaverse. The research is applied in purpose and employs a quantitative survey-based methodology. Data were collected through a questionnaire administered to experts in urban planning and technology and were analyzed using structural equation modeling (SEM). The results indicate that metaverse interaction has a positive and significant effect on various dimensions of social sustainability, with the greatest impact observed in enhancing perceived security and institutional trust. Moreover, citizen participation, social cohesion, social inclusion, and place attachment were identified as key components of social sustainability, each playing an essential role within metaverse-based urban design frameworks. Therefore, the strategic utilization of metaverse capabilities can offer an innovative approach to strengthening social interactions, promoting spatial justice, and enhancing social sustainability in future metropolises, particularly in Tabriz.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Sustainable Urban Design
  • Social Sustainability
  • Metaverse
  • Virtual Interactions
  • Tabriz Metropolis

مراجع

  • رضایی‌مقدم، عباس. (۱۴۰۱). بررسی مفهوم متاورس در شهر و برنامه‌ریزی شهری. فصلنامۀ مطالعات علوم کاربردی در مهندسی، ۸(۳)، ۱–۹.
  • زینالی‌عظیم، علی و کرمی، اسلام. (1402). ارزیابی یکپارچۀ دل‌بستگی و تعلق ساکنان شهر از مولفه‌های عملکردی زیست‌پذیری شهری و روابط اجتماعی همسایگان (مطالعۀ موردی: منطقۀ 8 تبریز). پژوهش‌های دانش زمین، 14(3)، 130-148.
  • زینالی‌عظیم، علی. (۱۴۰۳ الف). تحولات جدید در شهرهای هوشمند جهان. نشاء علم, 14(2)، 93-99.
  • زینالی‌عظیم، علی. (۱۴۰۳ب). تحولات جدید در روابط شهرهای جهان: با فناوری شهرهای هوشمند. دو فصلنامۀ توسعۀ علوم انسانی، ۵(۱۰)، ۲۹–۴۹.
  • محمدنژاد، محمد و عابدینی، اصغر. (1403). چالش‌ها و فرصت‌های متاورس در سازگاری با تغییرات اقلیمی شهری. جغرافیا و روابط انسانی، 7(3)، 38-.52
  • محمدنژاد، محمد و عابدینی، اصغر. (1404). متاورس؛ فرصت‌ها و چالش‌ها در پایداری شهرهای آینده. مجلۀ شهر پایدار، 8(1), 1-16.
  • میری، غلامرضا، براهویی‌نژاد، ابوالفضل و قلاسی، طیبه. (۱۴۰۳). متاورس و شهر هوشمند، فصلنامه پژوهش های نوین در شهرهوشمند ۴(1)، ۷۵-۹۶.
  • Alizadeh, H., & Sharifi, A. (2023). Toward a societal smart city: Clarifying the social justice dimension of smart cities. Sustainable Cities and Society, 95, 104612. https://doi.org/10.1016/j.scs.2023.104612
  • Almeida, G. G. F. (2025). Metaverse City: Conceptual Views and Formation Factors Towards the Digital Society. Encyclopedia, 5(2), 62. https://doi.org/10.3390/encyclopedia5020062.
  • Appleyard, D. (1981). Livable streets. Berkeley: University of California Press.
  • Atalay, H., & Zeren Gülersoy, N. (2023). Developing Social Sustainability Criteria and Indicators in Urban Planning: A Holistic and Integrated Perspective. ICONARP International Journal of Architecture and Planning, 11(1), 01–23. https://doi.org/10.15320/ICONARP.2023.230
  • Bibri, S. E., & Allam, Z. (2022). The metaverse as a virtual form of data-driven smart cities: The ethics of the hyper-connectivity, datafication, algorithmization, and platformization of urban society. Computational Urban Science, 2, 22. https://doi.org/10.1007/s43762-022-00050-1.
  • Chen, Z., Gan, W., Wu, J., Lin, H., & Chen, C.-M. (2024). Metaverse for smart cities: A survey. Internet of Things and Cyber-Physical Systems, 4, 203–216. https://doi.org/10.1016/j.iotcps.2023.12.002
  • Clark, J. (2020). Uneven Innovation: The Work of Smart Cities. New York Chichester, West Sussex: Columbia University Press. https://doi.org/10.7312/clar18496.
  • Dorostkar, E., & Ziari, K. (2025). Urban planning and metaverse technologies for sustainable cities: Reducing environmental footprints and enhancing social equity (A case study of Tehran, Iran). Environmental and Sustainability Indicators, 28, 100913. https://doi.org/10.1016/j.indic.2025.100913.
  • Gondhalekar, G., Tewari, D., Balakrishnan, P., & Bhardwaj, I. (2025). Internet of Things integration in smart cities: Enhancing urban living through connected technologies. ITM Web of Conferences, 76, 03001. https://doi.org/10.1051/itmconf/20257603001.
  • Graham, S., & Marvin, S. (2020). Splintering urbanism: Networked infrastructures, technological mobilities and the urban condition. London: Routledge.
  • Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM) (3rd ed.). Sage.
    https://doi.org/10.1007/978-3-030-80519-7.
  • Harvey, D. (1973). Social justice and the city. London: Edward Arnold.
  • Jacobs, J. (1961). The death and life of great American cities. New York: Random House.
  • Kitchin, R. (2023). Data lives: How data are made and shape our world. Bristol: Bristol University Press.
  • Kontogianni, E., & Anthopoulos, L. (2025). Bridging the Metaverse and Social Cohesion in Smart Cities. Conference on Digital Government Research, 26. https://doi.org/10.59490/dgo.2025.983.
  • Lee, L.-H., Braud, T., Zhou, P., Wang, L., Xu, D., Lin, Z., Kumar, A., Bermejo, C., & Hui, P. (2021). All one needs to know about Metaverse: A complete survey on technological singularity, virtual ecosystem, and research agenda. Journal of Latex Class Files, 14(8), 1–66. https://doi.org/10.48550/arXiv.2110.05352.
  • Lefebvre, H. (1996). Writings on Cities (E. Kofman & E. Lebas, Trans. & Eds.). Oxford, UK: Blackwell. https://theanarchistlibrary.org/library/henri-lefebvre-right-to-the-city.
  • Miri, Gh., Barahouei-Nejad, A., & Ghelasi, T. (1403). Metaverse and the smart city. Quarterly Journal of New Research in Smart City, 4(1), 75–96. [In Persian].
  • Mohammadnejad, M., & Abedini, A. (1403). Challenges and opportunities of the metaverse in adapting to urban climate change. Geography and Human Relations, 7(3), 38–52. [In Persian].
  • Mohammadnejad, M., & Abedini, A. (1404). Metaverse: Opportunities and challenges in the sustainability of future cities. Sustainable City Journal, 8(1), 1–16. [In Persian].
  • Owojori, O. M., & Erasmus, L. J. (2025). Urban sustainability reporting through the metaverse: advancing transparency and accountability in the built environment. EDPACS, 70(7), 34–62. https://doi.org/10.1080/07366981.2025.2500799.
  • Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. New York: Simon & Schuster.
  • Ray, N., Bhanot, A., & Bose, I. (2025). Impact of metaverse initiatives on sustainability. In Navigating AI and the Metaverse in Scientific Research (pp. 521–536). IGI Global Scientific Publishing. https://doi.org/10.4018/979-8-3373-0340-6.ch025
  • Rezaei-Moghadam, A. (1401). An examination of the concept of the metaverse in the city and urban planning. Quarterly Journal of Applied Sciences Studies in Engineering, 8(3), 1–9. [In Persian].
  • Santos, I. G., Tuzzo, S. A., Borges, F., & Sá, M. M. (2025). From Technology to Social Inclusion: Citizens’ Perceptions and Priorities About Smart Cities in the District of Porto, Portugal. Sustainability, 17(18), 8484. https://doi.org/10.3390/su17188484.
  • Sharifi, A., Amirzadeh, M., & Khavarian-Garmsir, A. R. (2025). The metaverse as a future form of smart cities: A systematic literature review of co-benefits and trade-offs for sustainable development goals. Cities, 161, 105879. https://doi.org/10.1016/j.cities.2025.105879.
  • Sousa, I. A. N., da Silva, M. C., Machado, J., & Vaz, J. C. (2025). Exploring AI capabilities in participatory budgeting within smart cities: The case of Sao Paulo. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2509.16724.
  • Tenenhaus, M., Vinzi, V.E., Chatelin, Y.-M. and Lauro, C. (2005) PLS Path Modeling. Computational Statistics & Data Analysis, 48, 159-205.
    https://doi.org/10.1016/j.csda.2004.03.005.
  • Yigitcanlar, T. (2020). Smart City Beyond Efficiency: Technology–Policy–Community at Play for Sustainable Urban Futures. Housing Policy Debate, 31(1), 88–92. https://doi.org/10.1080/10511482.2020.1846885.
  • Zeinali-Azim, A. (1403a). New developments in smart cities around the world. Nesheh Elm, 14(2), 93–99. [In Persian].
  • Zeinali-Azim, A. (1403b). New developments in global city relations: With the technology of smart cities. Biannual Journal of Humanities Development, 5(10), 29–49. [In Persian].
  • Zeinali-Azim, A., & Karami, E. (1402). Integrated assessment of residents’ attachment and sense of belonging based on functional components of urban livability and neighbors’ social relations (Case study: District 8 of Tabriz). Earth Knowledge Research, 14(3), 130–148. [In Persian].
  • Zeynali Azim, A. Amin Naiyeri, B, (2025). Metaverse Spider-Web Urban Design Theory (MSWUDT). International Journal of Innovation Studies, 9(3), 1439–1463. https://doi.org/10.1016/j.ijis.2025.1439.
  • Zucaro, A., & Agostinho, F. (2025). Urban sustainability: challenges and opportunities for resilient and resource-efficient cities. Frontiers in Sustainable Cities, 7, 1556974. https://doi.org/10.3389/frsc.2025.1556974.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 07 فروردین 1404
  • تاریخ بازنگری: 02 اردیبهشت 1404
  • تاریخ پذیرش: 27 اردیبهشت 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 29 خرداد 1404
  • تاریخ انتشار: 29 خرداد 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار