خانه‌ای به وسعت شهر: بازتعریف فضاهای عمومی خانواده‌محور در برنامه‌ریزی و طراحی شهری؛ مطالعۀ موردی: کلان‌شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

2 استاد، گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

3 دانشیار، گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

چکیده

فضاهای عمومی شهری، بستر شکل‌گیری تعاملات اجتماعی، تجربه‌های جمعی و پیوند میان نسل‌ها هستند و می‌توانند نقشی بنیادین در بازتولید زیست خانوادگی و تحکیم روابط اجتماعی ایفا کنند. این فضاها نه‌تنها عرصۀ حضور افراد، بلکه صحنۀ تعامل میان ارزش‌ها، هویت‌ها و ساختارهای فرهنگی جامعه‌اند. در این میان، مفهوم «فضای عمومی خانواده‌محور» به‌عنوان رویکردی نو در پیوند خانه و شهر، هنوز در ادبیات علمی و سیاست‌گذاری شهری ایران جایگاه مشخصی ندارد و عمدتاً در قالب مفاهیمی چون «فضای شهری ایمن» یا «فضای اجتماعی مشارکتی» به‌صورت پراکنده مورد اشاره قرار گرفته است. هدف این پژوهش، بازتعریف این مفهوم و تبیین ابعاد فرهنگی، نهادی و طراحی آن درزمینۀ اجتماعی تهران است. برای دستیابی به این هدف، مجموعه‌ای از مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۳۰ نفر از متخصصان و کنشگران کلیدی در حوزه‌های خانواده، جامعه‌شناسی شهری، شهرسازی، معماری و مدیریت شهری انجام شد. نتایج نشان می‌دهد که فضاهای عمومی تهران در وضع موجود، بیش از آنکه بر بنیان‌های انسانی و خانوادگی استوار باشند، بر منطق کالبدی، ترافیکی و عملکردی متکی‌اند. این امر سبب کاهش حس تعلق، کاهش فرصت تعاملات میان‌نسلی و گسست میان عرصه‌های زیست روزمره و حیات خانوادگی شده است. متخصصان بر ضرورت بازاندیشی در نقش فضاهای عمومی به‌عنوان بستری برای تعامل اجتماعی، امنیت روانی، نشاط جمعی و تقویت هویت خانوادگی تأکید داشتند. درنتیجه، چهارچوب مفهومی حاصل از این پژوهش، ادغام سه بُعد فرهنگی‌اجتماعی، طراحی‌فضایی و نهادی‌سیاستی را در بازآفرینی فضاهای عمومی خانواده‌محور پیشنهاد می‌کند؛ چهارچوبی که می‌تواند مبنایی نظری و اجرایی برای توسعۀ سیاست‌ها و برنامه‌های شهری در جهت ارتقای کیفیت زندگی خانوادگی و بازتعریف رابطۀ خانواده و شهر در ایران معاصر فراهم آورد.

تازه های تحقیق

  • بازتعریف فضاهای عمومی با تمرکز بر نقش خانواده در شکل‌دهی به حیات شهری.
  • تبیین پیوند میان ساختار کالبدی، تعاملات اجتماعی و هویت خانوادگی در شهر.
  • تحلیل نقش فضاهای عمومی در تقویت انسجام اجتماعی و زیست جمعی خانواده‌ها.
  • شناسایی نارسایی‌های سیاست‌گذاری شهری در پاسخ به نیازهای خانواده‌محور.
  • ارائۀ الگوی مفهومی برای طراحی فضاهای عمومی مبتنی بر زیست خانوادگی.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

A Home as Vast as the City: Redefining Family-Oriented Public Spaces in Urban Planning and Design; A Case Study of Tehran Metropolis

نویسندگان [English]

  • Mana Vahidbafandeh 1
  • Mojtaba Rafieian 2
  • Seyed Mahdi Khatami 3
1 Ph.D. Candidate in Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Urban public spaces provide a fundamental setting for social interaction, collective experience, and intergenerational connections, playing a crucial role in the reproduction of family life and the strengthening of social relations. These spaces are not merely arenas for physical presence, but also sites where values, identities, and cultural structures are formed and negotiated. In this context, the concept of family-oriented public space as an approach linking home and city—has not yet been clearly articulated within Iran’s academic literature or urban policy frameworks, and has often been addressed only indirectly through notions such as “safe urban spaces” or “participatory public spaces.” This study seeks to redefine this concept and to elucidate its cultural, institutional, and spatial dimensions within the socio-urban context of Tehran. To this end, semi-structured interviews were conducted with 30 experts and key stakeholders in the fields of family studies, urban sociology, urban planning, architecture, and urban governance. The findings indicate that Tehran’s public spaces are currently shaped more by physical, traffic-oriented, and functional logics than by human-centered or family-based considerations. This condition has contributed to a weakening of the sense of belonging, reduced opportunities for intergenerational interaction, and a growing disconnection between everyday life and family-centered social practices. Experts emphasized the need to conceptualize public spaces as arenas for social interaction, psychological security, collective vitality, and the reinforcement of family identity. Accordingly, this study proposes a conceptual framework that integrates cultural–social, spatial–design, and institutional–policy dimensions in order to reimagine family-oriented public spaces. This framework offers a theoretical and practical foundation for advancing urban policies and planning strategies aimed at enhancing family well-being and redefining the relationship between family and city in contemporary Iran.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Family Life
  • Public Spaces
  • Family-Centered Design
  • Urban Institutional System
  • Tehran City

مراجع

  • دهقان، سمانه؛ بیتی، حامد؛ احمدنژاد، فرهاد، بلایی اسکویی، آزیتا. (1400). تبیین مولفه های سبک زندگی خانوادگی موثر بر طراحی معماری مسکن، 5 (3).
  • فلاح, الهام . (1403). تأثیر ساختار اقتصادی خانواده بر ساختار فضایی مسکن (مطالعه موردی شهر یزد). نشریه هنرهای زیبا: معماری و شهرسازی, 29(2), 73-86. https://10.22059/jfaup.2025.388948.673045
  • فرهادی بابادی, فاطمه , نوابخش, مهرداد و خادمیان, طلیعه . (1403). تجربه زیسته زنان از نقش‌های خانواده محور در محلات جنوب شهر تهران. مطالعات اجتماعی روان شناختی زنان, 22(3), 7-38. https://doi.org/10.22051/jwsps.2024.45775.2821
  • مولایی, اصغر؛ محمدزاده، مریم؛ مدقالچی، لیلا. (1402). شناسایی مولفه ها و شاخص های شهرسازی خانواده مبنا در محله های اسلامی ایرانی.
  • نافعی, ایوب , غفوری, روناک , اسلامیان, ایوب , رضایی, فرشته , حمزه زاده, حمید و همدان چی, آریا . (1404). تبیین مؤلفه‌های شهر دوستدار خانواده: یک مطالعه کیفی. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری. https://doi.org/10.30473/grup.2025.72940.2896
  • نورتقانی, عبدالمجید , محمدپور, پرژک و ابراهیمی, عبدالله . (1399). مدل‌یابی نظری ارتباط مؤلفه‌های مسکن با خانواده در بستر پژوهش‌های پیشین. صفه, 30(3), 5-24. https://doi.org/1010.29252/soffeh.30.3.5
  • وحیدبافنده، مانا؛ رفیعیان، مجتبی، خاتمی، سیدمهدی (1404). خانواده در متن شهر: چهارچوبی مفهومی برای شکل‌گیری محیط شهری دوستدار خانواده در ایران، نشریه اقتصاد و برنامه ­ریزی شهری.
  • Alexander, C., Ishikawa, S., & Silverstein, M. (1977). A Pattern Language: Towns, Buildings, Construction. New York: Oxford University Press.
  • Arendt, H. (1958). The human condition. Chicago, IL: University of Chicago Press.
  • Batty, M. (2018). Inventing Future Cities. Cambridge, MA: MIT Press.
  • Beck, U. (1997). The reinvention of politics: Rethinking modernity in the global social order. Cambridge: Polity Press.
  • Bourdieu, P. (1979). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
  • Brookings Institution. (2021). Understanding child-friendly urban design: A framework to measure Playful Learning Landscapes outcomes. Brookings Institution Press.
  • Carmona, M. (2015). Re-theorising contemporary public space: A new narrative and a new normative. Journal of Urbanism, 8(4), 373–405.
  • Carr, S., Francis, M., Rivlin, L. G., & Stone, A. M. (1992). Public Space. Cambridge: Cambridge University Press.
  • Dehghan, S., Beiti, H., Ahmadnejad, F., & Balaei Eskouei, A. (2021). Elucidation of family lifestyle components influencing residential architectural design, 5(3). [in Persian].
  • Dempsey, N., Brown, C., & Bramley, G. (2014). The key to sustainable urban development in UK cities? The influence of density on social sustainability. Progress in Planning, 82(1), 1–30.
  • Drianda, R.P. (2018). Exploring the notion of the family friendly city IOP Conference Series: Earth and Environmental Science.
  • Durkheim, E. (1893). The Division of Labor in Society.
  • Fainstein, S. S. (2010). The Just City. Ithaca, NY: Cornell University Press.
  • Fallah, E. (2024). The impact of family economic structure on the spatial structure of housing (Case study: Yazd City). Honar-ha-ye Ziba: Architecture and Urbanism, 29(2), 73–86. https://10.22059/jfaup.2025.388948.673045. [in Persian].
  • Farhadi Babadi, F., Navabakhsh, M., & Khademian, T. (2024). Women’s lived experiences of family-centered roles in the neighborhoods of southern Tehran. Journal of Psychological–Social Studies of Women, 22(3), 7–38. https://doi.org/10.22051/jwsps.2024.45775.2821. [in Persian].
  • Francis, J., Giles-Corti, B., Wood, L., & Knuiman, M. (2012). Creating sense of community: The role of public space. Journal of Environmental Psychology, 32(4), 401–409. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2012.07.002
  • Gehl, J. (2010). Cities for People. Washington, DC: Island Press.
  • Giddens, A. (1992). The transformation of intimacy: Sexuality, love and eroticism in modern societies. Cambridge: Polity Press.
  • Gifford, R. (2014). Environmental psychology matters. Annual Review of Psychology, 65, 541–579. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115048
  • Gospodini, A. (2002). European cities in competition and the new 'uses' of urban design. Journal of Urban Design, 7(1), 59–73. https://doi.org/10.1080/13574800220129231
  • Habermas, J. (1989). The structural transformation of the public sphere: An inquiry into a category of bourgeois society (T. Burger, Trans.). Cambridge, MA: MIT Press. (Original work published 1962)
  • Harvey, D. (2012). Rebel Cities: From the Right to the City to the Urban Revolution. London: Verso.
  • Hayden, D. (1984). Redesigning the American dream: The future of housing, work, and family life. New York, NY: W. W. Norton.
  • Jacobs, J. (1961). The Death and Life of Great American Cities. New York: Random House.
  • Jalalkamali, A., et al. (2022). Public Space Behaviours and Intentions: The Role of Culture and Gender. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(18).
  • Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Oxford: Blackwell.
  • Low, S. M., & Altman, I. (1992). Place attachment: A conceptual inquiry. In I. Altman & S. M. Low (Eds.), Place Attachment (pp. 1–12). New York: Plenum Press.
  • Lynch, K. (1960). The Image of the City. Cambridge, MA: MIT Press.
  • Madanipour, A. (2003). Public and Private Spaces of the City. London: Routledge.
  • May, V. (2023). Family life in urban public spaces: Stretching the boundaries of sociological attention. Families, Relationships and Societies, 12(1), 60-78.
  • Mitchell, D. (1995). The end of public space? People's Park, definitions of the public, and democracy. Annals of the Association of American Geographers, 85(1), 108–133. https://doi.org/10.1111/j.1467-8306.1995.tb01797.x
  • Molaei, A., Mohammadzadeh, M., & Modghalchi, L. (2023). Identification of components and indicators of family-based urbanism in Iranian–Islamic neighborhoods. [in Persian].
  • Montgomery, J. (1998). Making a city: Urbanity, vitality and urban design. Journal of Urban Design, 3(1), 93–116. https://doi.org/10.1080/13574809808724418
  • Nafei, A., Ghafoori, R., Eslamiian, A., Rezaei, F., Hamzehzadeh, H., & Hamdanchi, A. (2025). Elucidation of family-friendly city components: A qualitative study. Quarterly Journal of Urban Ecology Research. https://doi.org/10.30473/grup.2025.72940.2896. [in Persian].
  • Nasar, J. L. (1998). The Evaluative Image of the City. Thousand Oaks, CA: Sage.
  • Noortaghani, A., Mohamadpour, P., & Ebrahimi, A. (2020). Theoretical modeling of the relationship between housing components and the family based on previous research. Soffeh, 30(3), 5–24. https://doi.org/10.29252/soffeh.30.3.5 [in Persian].
  • Parsons, T. (1951). The social system. London: Routledge & Kegan Paul.
  • Putnam, R. D. (2000). Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. New York: Simon & Schuster.
  • Qi, J., Mazumdar, S., & Vasconcelos, A. C. (2024). Understanding the Relationship between Urban Public Space and Social Cohesion: A Systematic Review. International Journal of Community Well-Being, 7, 155-212.
  • Relph, E. (1976). Place and Placelessness. London: Pion.
  • Scannell, L., & Gifford, R. (2010). Defining place attachment: A tripartite organizing framework. Journal of Environmental Psychology, 30(1), 1–10. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2009.09.006
  • Simmel, G. (1950). The metropolis and mental life. In K. H. Wolff (Ed.), the sociology of Georg Simmel (pp. 409–424). New York, NY: Free Press. (Original work published 1903)
  • Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Oxford: Blackwell.
  • Talen, E. (2019). Design for Social Diversity. Second ed. London: Routledge.
  • Townsend, A. M. (2013). Smart Cities: Big Data, Civic Hackers, and the Quest for a New Utopia. New York: W.W. Norton.
  • (2018). Child and Family-Friendly Cities Framework. UNICEF Publications.
  • Vahidbafandeh, M., Rafieian, M., & Khatami, S. M. (2025). Family in the context of the city: A conceptual framework for the formation of a family-friendly urban environment in Iran. Journal of Urban Economics and Planning. [in Persian].
  • WHO (World Health Organization). (2018). urban green spaces: A brief for action. Copenhagen: WHO Regional Office for Europe.
  • Zukin, S. (1995). The Cultures of Cities. Oxford: Blackwell.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 30 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 16 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 02 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 09 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 30 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار