تحلیل ساختاری زیست‌پذیری اجتماعی‌فرهنگی در طراحی بافت فرسودۀ منطقۀ ۱۲ تهران با رویکرد شهر ایرانی‌اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 گروه شهرسازی، واحد آیت اله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران.

2 گروه معماری، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران.

3 گروه معماری و شهرسازی، واحد آیت اله آملی، دانشگاه آزاد اسلامی، آمل، ایران

چکیده

زیست‌پذیری شهری در بافت‌های فرسوده، به‌ویژه از منظر اجتماعی‌فرهنگی، یکی از چالش‌های اساسی برنامه‌ریزی شهری معاصر به شمار می‌رود و ارزیابی ساختاری آن می‌تواند مبنای تصمیم‌سازی مؤثر برای ارتقای کیفیت زندگی ساکنان باشد. هدف این پژوهش، تحلیل ساختاری زیست‌پذیری اجتماعی‌فرهنگی در بافت فرسودۀ منطقۀ ۱۲ تهران با تأکید بر مؤلفه‌های برگرفته از رویکرد شهر ایرانی‌اسلامی است. پژوهش حاضر از نوع کاربردی و با رویکرد کمی انجام شده است. داده‌های مورد نیاز از طریق پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته مبتنی بر ادبیات نظری زیست‌پذیری شهری و شاخص‌های شهر ایرانی‌اسلامی گردآوری شد. روایی محتوای پرسش‌نامه با نظر خبرگان و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ تأیید شد. حجم نمونه براساس فرمول کوکران، ۳۸۴ نفر از ساکنان بافت فرسودۀ منطقۀ ۱۲ تهران تعیین و به‌صورت تصادفی انتخاب شدند. برای تحلیل داده‌ها، پس از اجرای آمار توصیفی و آزمون نرمال بودن، از تحلیل عاملی اکتشافی و تأییدی برای اعتبارسنجی مدل اندازه‌گیری و سپس از مدل‌سازی معادلات ساختاری (SEM) در نرم‌افزار AMOS استفاده شد. نتایج نشان داد که ابعاد کالبدی‌فضایی، اقتصادی، اجتماعی‌فرهنگی، مدیریتی‌حکمرانی، زیست‌محیطی و هویتی‌فرهنگی اثر مستقیم، مثبت و معناداری بر زیست‌پذیری اجتماعی‌فرهنگی دارند. در این میان، بُعد هویتی‌فرهنگی با ضریب مسیر 0.74 بیشترین تأثیر را نشان داد. شاخص‌های برازش مدل (CFI، RMSEA و χ²/df) حاکی از برازش مطلوب مدل پیشنهادی بودند. درمجموع، یافته‌ها بیانگر آن است که ارتقای زیست‌پذیری اجتماعی‌فرهنگی در بافت‌های فرسودۀ منطقۀ ۱۲ تهران مستلزم توجه هم‌زمان به مؤلفه‌های هویت‌محور شهر ایرانی‌اسلامی، بهبود کیفیت کالبدی فضا، تقویت تعاملات اجتماعی و ارتقای نظام مدیریت شهری است.

تازه های تحقیق

  • این پژوهش با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری، زیست‌پذیری اجتماعی‌فرهنگی در بافت فرسودۀ منطقۀ ۱۲ تهران را به‌صورت علّی و یکپارچه تحلیل کرده است.
  • مؤلفه‌های زیست‌پذیری در چهارچوب رویکرد شهر ایرانی‌اسلامی بازتعریف شده و پیوندی معنادار میان نظریه‌های جهانی و زمینۀ بومی برقرار گردیده است.
  • نتایج، بُعد هویتی‌فرهنگی را به‌عنوان مؤثرترین عامل ارتقای زیست‌پذیری معرفی کرده و مبنایی روشن برای اولویت‌بندی مداخلات شهری ارائه می‌دهد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Structural Analysis of Socio-Cultural Livability in the Design of the Deteriorated Fabric of Tehran’s District 12 with an Iranian–Islamic Urban Approach

نویسندگان [English]

  • Sina Ghayouraneh 1
  • Hoseein Kalantari Khalilabad 2
  • Saba Jahangiri 3
1 Department of Urban Planning, Am, C, Islamic Azad University, Amol, Iran
2 Department of Architecture, Ka.c., Islamic Azad University, Karaj, Iran.
3 Department of Architecture and Urban Planning, Am, C, Islamic Azad University, Amol, Iran
چکیده [English]

Urban livability in dilapidated areas, especially from a socio-cultural perspective, is one of the fundamental challenges of contemporary urban planning, and its structural assessment can be the basis for effective decision-making to improve the quality of life of residents. The aim of this research is to structurally analyze socio-cultural livability in dilapidated areas of Tehran's District 12, emphasizing components derived from the Iranian-Islamic city approach. The present research is of an applied type and has a quantitative approach. The required data were collected through a researcher-made questionnaire based on the theoretical literature on urban livability and Iranian-Islamic city indicators. The content validity of the questionnaire was confirmed by experts and its reliability was confirmed by Cronbach's alpha coefficient. The sample size was determined based on the Cochran formula, and 384 residents of dilapidated areas of Tehran's District 12 were randomly selected. For data analysis, after performing descriptive statistics and normality testing, exploratory and confirmatory factor analysis were used to validate the measurement model, and then structural equation modeling (SEM) was used in AMOS software. The results showed that the physical-spatial, economic, socio-cultural, managerial-governance, environmental, and identity-cultural dimensions have a direct, positive, and significant effect on socio-cultural livability. Among them, the identity-cultural dimension showed the greatest effect with a path coefficient of 0.74. The model fit indices (CFI, RMSEA, and χ²/df) indicated the optimal fit of the proposed model. Overall, the findings indicate that improving socio-cultural livability in the dilapidated contexts of District 12 of Tehran requires simultaneous attention to the identity-based components of the Iranian-Islamic city, improving the physical quality of space, strengthening social interactions, and improving the urban management system.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban Livability
  • Deteriorated Urban Fabric
  • Socio-Cultural Dimension
  • Iranian–Islamic Urbanism
  • District 12 of Tehran

مراجع

  • حسامی، شاهرخ و زینالی عظیم، علی. (1404). ارزیابی اثرات دل‌بستگی به‌مکان در ارتقای کیفیت زندگی ساکنان شهر مهاباد. فصلنامۀ علمی توسعۀ پایدار محیط جغرافیایی، 7(12), 78-93.    
  • حیدری سورشجانی، رسول، وفایی، ابوذر و دولتیاران، کامران. (1401). سنجش و ارزیابی پروژه‌های بازآفرینی فرهنگی‌اجتماعی فضاهای عمومی با رویکرد ارتقای کیفیت محیطی و هویت محله‌ای، مطالعۀ موردی: پیاده‌گذرهای تاریخی شهر کاشان. پژوهش‌های جغرافیای برنامه‌ریزی شهری، 10(3), 143-170.
  • حیدری، محمد تقی، انبارلو، علیرضا، رحمانی، مریم و طهماسبی‌مقدم، حسین. (1399). پایش زیست‌پذیری اجتماعی در مناطق فرسودۀ شهر با رویکرد آینده‌پژوهی (مطالعۀ موردی: بافت فرسودۀ بخش مرکزی شهر زنجان). جغرافیا و برنامه‌ریزی، 24(73)، 121-155.
  • زینالی عظیم، علی و کرمی، اسلام. (1402). ارزیابی یکپارچۀ دل‌بستگی و تعلق ساکنان شهر از مولفه‌های عملکردی زیست‌پذیری شهری و روابط اجتماعی همسایگان (مطالعۀ موردی: منطقۀ 8 تبریز). پژوهش‌های دانش زمین، 14(3)، 130-148.  
  • غیورانه، سینا؛ کلانتری‌خلیل‌آباد، حسین؛ جهانگیر، صبا. (۱۴۰۳). تبیین عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری اجتماعی بافت‌های فرسوده در شهرهای ایرانی‌اسلامی. فصلنامۀ مطالعات شهر ایرانی‌اسلامی، 15(58)، 109 – 125
  • مرادی، زهرا، زیاری، کرامت‌الله و رجایی، سیدعباس. (1404). تحلیل زیست‌پذیری بافت‌های فرسودۀ شهری منطقۀ هفت تهران با استفاده از الگوریتم‌های یادگیری ماشین. مجلۀ شهر پایدار، ۸(۲)، ۱-۲۳.
  • امانپور، سعید و نصیری برم‌الوان، اقبال. (1403). بررسی و ارزیابی وضعیت زیست‌پذیری محلات بافت فرسودۀ شهر بهبهان با رویکرد آینده‌پژوهی. اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری، 5(1)، 138-153.
  • میرزابکی، ملیحه، رهنما، محمدرحیم و اجزاشکوهی، محمد. (1399). تحلیلی بر ظرفیت‌های فرهنگی‌اجتماعی تأثیرگذارِ بافت‌های فرسوده بر توسعۀ درون‌زا (مطالعۀ موردی: کلانشهر تبریز). جغرافیای اجتماعی شهری، 7(2)، 77-96.
  • Amanpour,S. and Nasiri Barm Elvan,E. (2024). Investigating and Evaluating the Livability Status of Worn-Out Neighborhoods in Behbahan City with a Future Research Approach. Urban Economics and Planning, 5(1), 138-153. https://doi.org/10.22034/uep.2024.458512.1490. [In Persian].
  • Amerian, M. (2024). Identifying the impact of social capital on quality of urban life (evidence from Iran). Social Indicators Research, 171, 921–936. https://doi.org/10.1007/s11205-023-03287-3
  • Carmona, M. (2021). Public Places Urban Spaces The Dimensions of Urban Design (3rd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315158457.
  • Fainstein, S. S. (2013). The just city. International Journal of Urban Sciences, 18(1), 1–18. https://doi.org/10.1080/12265934.2013.834643.
  • Ghasemi, K., Hamzenejad, M., & Meshkini, A. (2018). The spatial analysis of the livability of 22 districts of Tehran Metropolis using multi-criteria decision making approaches. Sustainable Cities and Society, 38, 382–404. https://doi.org/10.1016/j.scs.2018.01.018.
  • Hashemkhani Zolfani, S., Hedayatnezhad Kashi, S. M., & Antucheviciene, J. (2024). Livability and futures studies of worn‑out urban textures: Scenario analysis for evaluating the livability system and achieving sustainability. International Journal of Strategic Property Management, 28(2), 101–115. https://doi.org/10.3846/ijspm.2024.21341
  • Heidary, M. T, anbarloo, A, rahmani, M. and tahmasebi, H. (2020). Monitoring Social Living Experience in Urban Space with Future Research Approach (Case Study: Zanjan City). Journal of Geography and Planning, 24(73), 121-155. https://doi.org/22034/gp.2020.10782. [In Persian].
  • Heidary, R, aboozar, V. and Doolatyaran, K. (2022). Assessment and evaluation of the project of cultural-social regeneration of public spaces with the approach of improving environmental quality and neighbourhood identity The case study: historical walkways of Kashan city. Geographical Urban Planning Research (GUPR), 10(3), 143-170. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2022.339760.1667. [In Persian]. 
  • Hekmati, A. and Joodaki, H. (2022). An analysis of dimensions and indices of urban livability with emphasis on the environmental sustainability approach (Case study: District 22 of Tehran). International Journal of Urban Management and Energy Sustainability, 4(2), 1-11. https://doi.org/10.22034/jumes.2023.1998999.1128.
  • Hesami, S. and Zeynali Azim, A. (2025). Evaluation Effects of Attachment to Place in Improving Quality of Life in Mahabad City. Sustainable Development of Geographical Environment, 7(12), 78-93. https://doi.org/10.48308/sdge.2024.233648.1162. [In Persian]
  • Hu, Y., Zhang, Y., Xia, X., Li, Q., Ji, Y., Wang, R., Zhang, Y. (2023). Research on the evaluation of the livability of outdoor space in old residential areas based on the AHP and fuzzy comprehensive evaluation: a case study of Suzhou city, China. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 23(5), 1808–1825. https://doi.org/10.1080/13467581.2023.2278456
  • Jalalian, E., Nasiri Hendekhaleh, E. and Ezadbin, N. (2021). Dimensions of social resilience in urban areas. International Journal of Human Capital in Urban Management, 6(3), 237-252. https://doi.org/10.22034/IJHCUM.2021.03.03.
  • Lee, K.-Y. (2021). Factors Influencing Urban Livability in Seoul, Korea: Urban Environmental Satisfaction and Neighborhood Relations. Social Sciences, 10(4), 138. https://doi.org/10.3390/socsci10040138
  • Lei, B., Liu, P., Liang, X., Yan, Y., & Biljecki, F. (2025). Developing the urban comfort index: Advancing liveability analytics with a multidimensional approach and explainable artificial intelligence. Sustainable Cities and Society, 120, 106121. https://doi.org/10.1016/j.scs.2024.106121
  • Martino, N., Girling, C. L., & Lu, Y. (2021). Urban form and livability: Socioeconomic and built environment indicators. Buildings and Cities, 2(1), 220–243. https://doi.org/10.5334/bc.82.
  • Mirzabaki, M. Rahnama, M. R. and Ajza Shokouhi, M. (2020). An analysis of the influential cultural-social capacities of worn out tissues on endogenous development (Case study: Tabriz metropolitan). Journal of Urban Social Geography, 7(2), 77-96. https://doi.org/10.22103/JUSG.2020.2020. [In Persian].
  • Mohaqeqi Kamal SH, Ghaedamini Harouni G, Basakha M. (2019), Spatial pattern of well-being in Tehran: The north-south gap. Med J Islam Repub Iran. 19;33: 112. https://doi.org/10.34171/mjiri.33.112.
  • Moradi,Z. , Ziari,K. and Rajaei,S. A. (2025). Analyzing the Livability of Worn-out Urban Textures in District 7 of Tehran Using Machine Learning Algorithms. Sustainable city, 8(2), 1-23. https://doi.org/22034/jsc.2024.427202.1748. [In Persian].
  • Moradi,Z. , Ziari,K. and Rajaei,S. A. (2025). Analyzing the Livability of Worn-out Urban Textures in District 7 of Tehran Using Machine Learning Algorithms. Sustainable city, 8(2), 1-23. https://doi.org/10.22034/jsc.2024.427202.1748. [In Persian].
  • Seraphin, H., Fotiadis, A., & Gowreesunkar, V. (2024). Editorial: Liveable cities for locals and visitors: Challenges and opportunities for destinations. International Journal of Tourism Cities, 10(4), 1185–1191. https://doi.org/10.1108/IJTC-12-2024-305
  • Small, M. L., Perry, B. L., Pescosolido, B., & Smith, E. B. (Eds.). (2021). From Nan Lin, “Building a Network Theory of Social Capital.” In Personal Networks: Classic Readings and New Directions in Egocentric Analysis (pp. 489–503). chapter, Cambridge: Cambridge University Press.
  • Xiao, Y., Chai, J., Wang, R., & Huang, H. (2022). Assessment and key factors of urban liveability in underdeveloped regions: A case study of the Loess Plateau, China. Sustainable Cities and Society, 79, 103674. https://doi.org/10.1016/j.scs.2022.103674
  • Zeynali Azim, A. and Karami, I. (2023). An integrated assessment of city residents' attachment and belonging to functional components of urban livability and social relations of neighbors (Case study: District 8 of Tabriz). Researches in Earth Sciences, 14(3), 130-148. https://doi.org/48308/esrj.2023.103547. [In Persian].
  • Zhu, L., Guo, Y., Zhang, C., Meng, J., Ju, L., Zhang, Y., & Tang, W. (2020). Assessing Community-Level Livability Using Combined Remote Sensing and Internet-Based Big Geospatial Data. Remote Sensing, 12(24), 4026. https://doi.org/10.3390/rs12244026.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 05 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 20 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 07 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 12 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 30 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار