طراحی تعاملی فضاهای شهری با استفاده از واقعیت مجازی؛ ارائۀ چهارچوبی برای ارتقای ادراک محیطی؛ نمونۀ مطالعاتی: خیابان فرحزادی تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه طراحی شهری، دانشکده شهرسازی و معماری، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی شهری، دانشکده شهرسازی و معماری، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران

چکیده

فضای تعاملی شهری، عرصه‌ای چندبعدی است که بستری هدفمند برای تعاملات اجتماعی، مبادلات فرهنگی و پیوندهای فناورانه فراهم می‌کند. هدف اصلی این پژوهش، طراحی فضاهای تعاملی با بهره‌گیری از فناوری واقعیت مجازی به‌منظور ارتقای کیفی ادراکات محیطی استفاده‌کنندگان است. به‌این منظور، خیابان فرحزادی واقع در محلۀ فرحزاد تهران به‌عنوان محدودۀ مطالعاتی انتخاب شد. مسئله محوری در این عرصه، فقدان فضاهای مناسب برای تردد عابران پیاده و سیطرۀ پارکینگ حاشیه‌ای و وسایل نقلیه است که به‌عنوان عاملی بازدارنده، محدودکنندۀ شکل‌گیری و تداوم تعاملات اجتماعی محسوب می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش‌شناسی «پژوهش ترکیبی» و تلفیق مطالعات اسنادی، میدانی و پیمایشی صورت پذیرفته است. چهارچوب نظری پژوهش بر سه رکن اصلی استوار است: مفهوم‌سازی «فضاهای تعاملی شهری» به‌مثابۀ بستر شکل‌گیری تعاملات اجتماعی، با واکاوی مؤلفه‌های چهارگانۀ کالبدی، جغرافیایی، مدیریتی‌حکمرانی و روان‌شناختی؛ تبیین مؤلفه‌های بنیادین «طراحی تعاملی فناورانه» و قابلیت‌های «فناوری واقعیت مجازی» به‌عنوان ابزاری برای شبیه‌سازی، تجسم فضایی و تسهیل فرایندهای مشارکتی در طراحی شهری. یافته‌ها نشان می‌دهد مؤثرترین عوامل ارتقای ادراک محیطی در خیابان فرحزادی عبارت‌اند از: رعایت مقیاس انسانی، هویت متمایز فضایی، احساس امنیت، دستیابی به خرداقلیم مطلوب و تلفیق هوشمندانۀ عناصر طبیعی با منظر خوشایند (دیداری و شنیداری) و خدمات. همچنین، واقعیت مجازی در پنج عرصۀ تجسم فضایی، ناوبری تعاملی، شبیه‌سازی پویا، تحلیل کیفی و تسهیل مشارکت شهروندی ایفای نقش می‌کند. این پتانسیل‌ها در فرایند پژوهش، از طریق توسعۀ یک مدل سه‌بعدی از فضای تعاملی در نرم‌افزار بلندر عینیت یافته و امکان تجربۀ فضایی و گردآوری بازخوردهای کاربران فضا را در مرحلۀ پیش از اجرای فیزیکی فراهم می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد تلفیق طراحی تعاملی کاربرمحور با فناوری واقعیت مجازی به‌گونه‌ای معنادار بر ارتقای همۀ ابعاد چهارگانۀ کیفیت ادراک محیطی (معنایی‌ادراکی، عملکردی‌فعالیتی، زیبایی‌شناختی‌فرمی و محیط‌زیستی) تأثیر گذاشته و به آفرینش فضاهای شهری پایدارتر، انعطاف‌پذیر و پاسخ‌گو می‌انجامد.

تازه های تحقیق

  • طراحی فضاهای تعاملی شهری با بهره‌گیری از واقعیت مجازی، امکان ارتقای ادراک محیطی شهروندان را پیش از اجرای فیزیکی فراهم می‌سازد.
  • رعایت مقیاس انسانی، هویت فضایی متمایز، احساس امنیت و تلفیق هوشمندانۀ عناصر طبیعی و خدماتی، از مؤثرترین عوامل ارتقای کیفیت ادراک محیطی هستند.
  • ترکیب طراحی تعاملی کاربرمحور و فناوری واقعیت مجازی می‌تواند فضاهای شهری پایدار، انعطاف‌پذیر و پاسخ‌گو به نیازهای متکثر شهروندان را ایجاد کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Interactive Design of Urban Spaces Using Virtual Reality: A Framework for Enhancing Environmental Perception; Case Study: Farahzadi Street, Tehran

نویسندگان [English]

  • Leila Kowkabi 1
  • Fateme Rahimi 2
1 Associate Professor, Department of Urban Design, Faculty of Urban Planning and Architecture, University of Art Iran, Tehran, Iran
2 M.A. Student in Urban Design, Faculty of Architecture and Urban Planning, Iran University of Art, Tehran, Iran
چکیده [English]

Interactive urban space is a multidimensional domain that provides a purposeful platform for social interactions, cultural exchanges, and technological linkages. This research aims to design such spaces by employing virtual reality (VR) to enhance users’ environmental perception, selecting Farahzadi Street in Tehran as a case study. The primary challenge in this context is the dominance of on-street parking and motor vehicles, along with the lack of adequate pedestrian space, which constrains the formation of social interactions. Adopting a mixed-methods research methodology—integrating documentary, field, and survey-based studies—the theoretical framework of the research is structured around three main pillars: the conceptualization of interactive urban spaces (encompassing physical, geographical, managerial–governance, and psychological components), the articulation of technology-driven interactive design, and the capacities of virtual reality in simulation and participation facilitation. The findings indicate that the most effective factors in enhancing environmental perception on Farahzadi Street include adherence to human scale, a distinctive spatial identity, a sense of safety, access to a favorable microclimate, and the intelligent integration of natural elements with pleasant visual and auditory landscapes and urban services. Moreover, virtual reality plays a role in five key domains: spatial visualization, interactive navigation, dynamic simulation, qualitative analysis, and the facilitation of citizen participation. These capabilities were materialized through a three-dimensional model developed in Blender software, enabling spatial experience and the collection of user feedback prior to physical implementation. Consequently, integrating user-centered interactive design with virtual reality technology can meaningfully enhance all four dimensions of environmental perception quality—semantic–perceptual, functional–activity-based, aesthetic–formal, and environmental—ultimately contributing to the creation of more sustainable, flexible, and responsive urban spaces.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Interactive design
  • Virtual Reality
  • Environmental Perception
  • User-Centric Design
  • Responsive Urban Environment

مراجع

  • تمجید، علیرضا. (1396). فناوری واقعیت مجازی، کاربردها و الزامات حقوقی آن. مطالعات ارتباطات و فناوری‌های نوین. 4-5.
  • خلیقی، نینا. پورجعفر، محمدرضا. (1401). بررسی نظری مفهوم دلپذیری در مقیاس مطالعات فضای شهری با کمک روش تحلیل محتوا (نمونۀ منتخب: مطالعات بازۀ زمانی ۲۰۲۰تا۱۹۹۸). دانش شهرسازی 6(1)، صص 138-120.
  • شفتو، هنری. (1400). طراحی فضاهای شهری تعاملی ایجاد فضاهای عمومی مؤثر، ترجمه: علی وزیری، تهران: طحان‌گستر.
  • طهماسبی، ارسلان.، علیزاده، هوشمند.، و اصلانی، پرویز. (۱۳۹۷). مطالعۀ مؤلفه‌های شکل‌دهندۀ کیفیت معنایی‌ادراکی محیط، مورد مطالعاتی: محلۀ قطارچیان سنندج. معماری و شهرسازی آرمان‌شهر، ۲۵، ۱۱۱-۱۲۴.
  • فقیه‌الاسلام، مرضیه و کشمیری، هادی. (1399). ارزیابی عوامل مؤثر بر ادراک محیط در فضاهای فرهنگی (مطالعۀ مورد: سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی شیراز). معماری و شهرسازی پایدار، 8(2), 200-187.
  • فلاح، شهرناز و فلاح، شهرزاد. (1394). فرایند ادراک محیط براساس نظریۀ قابلیت‌های محیطی. دستاوردهای نوین در عمران، معماری، محیط‌زیست و مدیریت شهری، ۴.
  • کوکبی،‌لیلا. برمایه ور، ‌بهنود. (1399). سایبرپارک‌ها: رابطی میان مردم، کاری‌ها و فناوری، انتشارات جهاد دانشگاهی.
  • محمدی، محمود، عظیمی، مریم، مقدم، حامد، و رفیعیان، مجتبی. (1391). فضاهای عمومی شهری، تحقق تعاملات اجتماعی در بافت‌های تاریخی (نمونۀ موردی: شهرقدیم لار). مرمت و معماری ایران (مرمت آثار و بافت‌های تاریخی فرهنگی)، 2(4)، 15-28.
  • مهندسین مشاور معمار و شهرساز سراوند. (1384). تهیۀ الگوی توسعه و طرح تفصیلی منطقه. نهاد مشترک مسئول تهیۀ طرح‌های جامع و تفصیلی شهر تهران، وزارت مسکن و شهرسازی ـ شهرداری تهران، تهران.
  • کوکبی، لیلا و برمایه بر، بهبود. (1400). ارزیابی کاربرد فناوری‌های اطلاعات و ارتباطات توسط ذی‌اثران در راستای ایجاد سایبرپارک‌های تخصصی در محیط درون شهری، مطالعات ساختار و کارکرد شهری، دوره هشتم، شماره 28، صص 194-163.
  • Alavi, H. S., Churchill, E. F., Wiberg, M., Lalanne, D., Dalsgaard, P., Fatah Gen Schieck, A., & Rogers, Y. (2019). Introduction to human-building interaction (HBI): Interfacing HCI with architecture and urban design. ACM Transactions on Computer-Human Interaction, 26(2), Article 6.
  • Bouchlaghem, D., & Kim, J. I. (2022). Virtual reality in the built environment. In B. Wang et al. (Eds.), The digital transformation of the built environment. Springer, Cham.
  • Choi, J. H., & Blevis, E. (2010). HCI & sustainable food culture: A design framework for engagement. In Proceedings of NordiCHI 2010 (pp. 112–121).
  • Çolpa, Z. M., Şenbil, E. Y., & Çelik, A. (2016). Convivial urban spaces: The case of Sakarya Street, Ankara (Turkey). In Proceedings of the 7th International Conference on Urban Planning and Spatial Development (pp. 1284–1288).
  • Di Mascio, D., Clarke, R., & others. (2016). Urban HCI: (Re)adapting the city together. In Proceedings of the 2016 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems.
  • Faghiholeslam, M., & Kashmiri, H. (2020). Evaluation of factors affecting environmental perception in cultural spaces (Case study: National Library and Archives Organization of Shiraz). Sustainable Architecture and Urban Design, 8(2), 187–200. [in persian].
  • Fallah, S., & Fallah, S. (2015). The process of environmental perception based on the theory of environmental affordances. New Achievements in Civil Engineering, Architecture, Environment, and Urban Management, 4.
  • Ganji, F., & Rishbeth, C. (2020). Conviviality by design: The socio-spatial qualities of spaces of intercultural urban encounters. Urban Design International, 25(3), 215–234.
  • Gehl, J. (2013). Cities for people. Island Press.
  • Hasenfratz, D., Saukh, O., Sturzenegger, S., & Thiele, L. (2015). Participatory air pollution monitoring using smartphones. Mobile Sensing, 1–5.
  • Hosseini, A., & Kowkabi, L. (2023). Measuring the Soundscape Quality in Urban Spaces: A Case Study of Historic Urban Area. Sustainability, 15(5), 4255. https://doi.org/10.3390/su15054255
  • Khalighi, N., & Pourjafar, M. R. (2022). A theoretical investigation of the concept of pleasantness at the scale of urban space studies using content analysis (Selected studies: 1998–2020). Danesh-e Shahrsaazi (Urban Knowledge), 6(1), 120–138. [in persian].
  • Kim, J., & Kim, S. (2019). Finding the optimal D/H ratio for an enclosed urban square: Testing an urban design principle using immersive virtual reality simulation techniques. International Journal of Environmental Research and Public Health.
  • Kowkabi, L., & Barmayehvar, B. (2020). Cyberparks: An interface between people, activities, and technology. Tehran: Academic Center for Education, Culture and Research (ACECR) Press. [in persian].
  • Kowkabi, L., & Barmayehvar, B. (2021). Evaluating the application of information and communication technologies by stakeholders toward the creation of specialized cyberparks in inner-city environments. Urban Structure and Function Studies, 8(28), 163–194. [in persian].
  • Llobera, J., & Charbonnier, C. (2022). Physics-based character animation for virtual reality.
  • Mohammadi, M., Azimi, M., Moghaddam, H., & Rafieian, M. (2012). Urban public spaces and the realization of social interactions in historical contexts (Case study: Old city of Lar). Iranian Journal of Restoration and Architecture (Restoration of Historical and Cultural Heritage), 2(4), 15–28. [in persian].
  • Pham, V. H., Wagenfeld, M., & Bernhaupt, R. (2025). Virtual reality for urban walkability assessment. arXiv preprint arXiv:2504.14580.
  • Portman, M., et al. (2024). Evaluating a new framework for the participatory co-design of urban spaces using virtual reality. Cities, 123, 103561.
  • Rodriguez, M. B., & Simon, M. (2015). Conceptualizing conviviality in urban landscapes. Athens Journal of Architecture, 1(4), 311–326.
  • Saravand Architects and Urban Planners Consulting Engineers. (2005). Preparation of the development framework and detailed plan of the district. Joint Organization for Preparation of Comprehensive and Detailed Plans of Tehran, Ministry of Housing and Urban Development & Tehran Municipality, Tehran. [in persian].
  • Shaftoe, H. (2021). Convivial urban spaces: Creating effective public places (A. Vaziri, Trans.). Tehran: Tahan Gostar. [in persian].
  • Shedid, M., & Hefnawy, N. (2021). An approach to convivial urban spaces: A comparison between users’ and experts’ perception of convivial urban spaces. Journal of Engineering and Applied Science, 68, 18.
  • Song, D. (2023). Two-dimensional animation film vision innovation based on VR technology and Markov chain model. Soft Computing, 27, Article 8751.
  • Tahmasebi, A., Alizadeh, H., & Aslani, P. (2018). A study of the components shaping the semantic–perceptual quality of the environment: Case study of Ghatarechian Neighborhood, Sanandaj. Armanshahr Architecture & Urban Development, 25, 111–124. [in persian].
  • Tamjid, A. (2018). Virtual reality technology: Applications and its legal requirements. Journal of Communication Studies and New Technologies, 4–5. [in persian].
  • ir  
  • Valverde, R. (2011). Principles of human-computer interaction design. Concordia University.
  • Wang, X., & Dawood, N. (2023). Virtual reality for urban walkability assessment. arXiv preprint arXiv:2504.14580.
  • Yan, Y., Li, D., Qin, K., Kong, Y., Wu, X., & Liu, Q. (2024). Sustainable urbanism and architectural design: An interdisciplinary exploration. SHS Web of Conferences, 192, 01015.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری: 03 شهریور 1404
  • تاریخ پذیرش: 20 شهریور 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 30 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 30 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار