نقش پیاده‌مداری در کیفیت زیست شبانه در فضاهای شهری؛ نمونه موردی: پیاده‌راه بوعلی همدان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد طراحی شهری، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران

2 استاد، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه بوعلی سینا، همدان، ایران.

چکیده

زیست شبانه به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های کلیدی کیفیت زندگی شهری، به‌ویژه در فضاهای پیاده‌محور، به عواملی وابسته است که تجربۀ حضور شهروندان را در ساعات شب ارتقا می‌دهند. این پژوهش با هدف ارزیابی نقش پیاده‌مداری در کیفیت زیست شبانه در پیاده‌راه بوعلی همدان انجام شد. روش تحقیق توصیفی‌تحلیلی با رویکرد ترکیبی (کمّی‌کیفی) بوده است. داده‌های کمّی از طریق پرسش‌نامه با حجم نمونۀ ۴۰۰ نفر گردآوری و با استفاده از آزمون‌های آمار توصیفی، ضریب هم‌بستگی، تحلیل عاملی و مدل‌سازی معادلات ساختاری تحلیل شدند. داده‌های کیفی از طریق ۴۰ مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته و مشاهدۀ میدانی در ساعات اوج فعالیت شبانه (۱۹ تا ۲۴) گردآوری و با روش تحلیل تماتیک پردازش شد. نتایج تحلیل‌های کمّی نشان داد که شاخص‌های پیاده‌مداری توانسته‌اند بخش قابل‌توجهی از واریانس کیفیت زیست شبانه را تبیین کنند (R²=0.64). در میان مؤلفه‌های مختلف، «ایمنی و امنیت» (β=0.22)، «کیفیت نورپردازی» (β=0.20) و «راحتی» (β=0.18) بیشترین تأثیر را بر تجربۀ شبانۀ کاربران داشتند. همچنین، در تحلیل کیفی، سه تم اصلی «عوامل محیطی»، «عوامل عملکردی» و «عوامل مدیریتی» استخراج شد و مقولۀ «نورپردازی و دیدپذیری» بیشترین فراوانی را داشت. یافته‌های کیفی نشان داد که مهم‌ترین چالش‌های تجربۀ شبانۀ کاربران به ضعف روشنایی، نظارت ‌نشدن محیطی و کمبود امکانات رفاهی شبانه، ازجمله مشکلات نظافت و مدیریت پسماند، مربوط است. تلفیق یافته‌های کمّی و کیفی نشان می‌دهد کیفیت زیست شبانه در محورهای پیاده‌محور تاریخی بیشتر از آنکه به «وجود فعالیت» وابسته باشد، به «کیفیت شرایط حضور شبانه» و فراهم بودن پیش‌شرط‌های ادراکی و خدماتی مرتبط است. این پژوهش تأکید می‌کند که ارتقای زیست شبانه در پیاده‌راه بوعلی نیازمند رویکردی یکپارچه است که شامل ارتقای نورپردازی، تقویت نظارت رسمی و طبیعی، بهبود خدمات رفاهی و برنامه‌ریزی منظم فعالیت‌های فرهنگی‌گردشگری باشد. یافته‌های این تحقیق می‌تواند مبنای طراحی و مداخلات شهری در جهت ارتقای کیفیت زیست شبانه در محورهای مشابه در بافت‌های تاریخی قرار گیرد.

تازه های تحقیق

  • پژوهش برای نخستین‌بار رابطۀ میان پیاده‌مداری و کیفیت زیست شبانه را بررسی کرد.
  • پژوهش توانست ۶۴درصد از واریانس کیفیت زیست شبانه را تبیین کند.
  • پژوهش نشان داد در بستر تاریخی‌اجتماعی محور بوعلی، «کاهش ریسک ادراک‌شده» و «افزایش قابلیت استفادۀ شبانه» مهم‌ترین منطق تعیین‌کنندۀ حضور شبانه کاربران است.
  • پژوهش نشان داد در محورهای تاریخی ایران، زیست شبانه ابتدا از مسیر «ارتقای کیفیت شرایط حضور» شکل می‌گیرد، نه صرفاً از مسیر «افزایش فعالیت».
  • پژوهش نشان داد دو شاخص «ایمنی و امنیت» (β=0.22) و «کیفیت نورپردازی» (β=0.20) بیشترین اثر را بر کیفیت زیست شبانه نشان دادند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The role of pedestrianization in the quality of nightlife in urban spaces; Case study: Bu Ali Pedestrian Walkway, Hamadan

نویسندگان [English]

  • Sara Ghodrat Samani 1
  • Hassan Sajadzadeh 2
1 M.Sc. Student, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.
2 Full Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran
چکیده [English]

Night-time urban life, as a key component of urban quality of life—particularly within pedestrian-oriented public spaces—depends on factors that enhance citizens’ experience of presence at night. This study evaluates the role of walkability in improving night-time urban life along Bu-Ali Pedestrian Street in Hamedan. A descriptive–analytical mixed-methods design was adopted. Quantitative data were collected via a questionnaire (n = 400) and analyzed using descriptive statistics, correlation analysis, factor analysis, and Structural Equation Modeling (SEM). Qualitative data were obtained through 40 semi-structured interviews and targeted field observations during peak nighttime activity (19:00–24:00), and analyzed thematically. The quantitative results showed that walkability indicators explained a substantial share of variance in night-time urban life quality (R² = 0.64). “Safety and security” (β = 0.22), “lighting quality” (β = 0.20), and “comfort” (β = 0.18) had the strongest effects. Qualitative findings yielded three overarching themes—environmental, functional, and managerial factors—with “lighting and visibility” as the most frequent category. Inadequate lighting, limited surveillance, insufficient nighttime amenities, and poor cleanliness and waste management were identified as major challenges. Overall, night-time urban life in historic pedestrian corridors depends less on activity presence and more on the quality of nighttime conditions and service-related prerequisites. Thus, improving Bu-Ali Street requires an integrated approach combining enhanced lighting, strengthened surveillance, improved amenities, and systematic cultural–tourism programming, providing a basis for interventions in similar historic contexts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Walkability
  • Nightlife
  • Urban Spaces
  • Bouali Pedestrian Street
  • Hamedan

مراجع

  • اردلان، مهسا، سجادزاده، حسن و ایزدی، محمد سعید. (1399). مدل توسعۀ مکانی و ارتقای کیفیت محیطی پیاده‌راه‌های شهری با رویکرد زمینه‌گرا (نمونۀ موردی: پیاده‌راه بوعلی همدان). محیط‌شناسی، 46 (2)، 255-274. https://doi.org/10.22059/jes.2021.300213.1007994
  • تسنیم. (۱۳۹۵، ۲۷ دی). پیاده‌راه خیابان بوعلی همدان بهمن ماه افتتاح می‌شود. خبرگزاری تسنیم. بازیابی‌شده از http://www.tasnimnews.ir/fa/news/1395/11/20/1322520/
  • جعفری مبین، شاهرخ. (۱۳۹۲). ارزیابی کیفی پیاده‌راه‌های شهری (مطالعۀ موردی: خیابان بوعلی همدان). مجله دانشگاه آزاد اسلامی همدان (هفت‌حصار)، ۱ (۴): ۲۹-۳۶؛ http://hafthesar.iauh.ac.ir/article-۱-۷۹-fa.html
  • رحمن‌پور، هیمَن، حبیبی، کیومرث، و سعیدی، مهدی. (1404). تحلیل عوامل مؤثر بر زیست شبانه در محورهای چندعملکردی: مطالعۀ موردی خیابان شبرنگ مریوان. فصلنامۀ شهر پایدار. انتشار آنلاین از ۹ شهریور ۱۴۰۴. https://doi.org/10.22034/jsc.2025.501949.1831
  • سجادزاده، حسن، و بهادر، عادل. (1401). ارزیابی اولویت‏های کیفیت محیطی حیات شبانه در فضای شهری از منظر کاربران (نمونۀ موردی: فضاهای شهری در شهر همدان). پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 54 (2)، 713–733. https://doi.org/10.22059/jhgr.2021.318079.1008246
  • شیخ حسنی، حسین، مرادی‌فر، امیر، و پورخداداد، بهناز. (1400). ارزیابی اثرات پیاده‌راه‌سازی بر بهبود ارتباطات و تعاملات اجتماعی شهروندان، مورد مطالعه: پیاده‌راه شهر رشت. فصلنامۀ علمی پژوهش‌های بوم‌شناسی شهری، 12(شماره 3 (پیاپی 24)). https://doi.org/10.30473/grup.2021.8654
  • شعاع کاظمی، مهرانگیز، و کردلو، مریم. (۱۴۰۰). سبک زندگی مبتنی بر زیست شبانه. پژوهش‌نامۀ سبک زندگی، ۷(۱۲)، ۹۹–۱۱۶.
  • صادق، حاتم، دباغی، یحیی، محمودی، فاروق. (1400). ارزیابی تأثیرات نور و نورپردازی بر محیط‌های شهری شبانه. دومین کنفرانس بین‌المللی شهرسازی، معماری، عمران، محیط‌زیست.
  • فلاحی، ایمان. (1401). نورپردازی در افزایش پیاده‌مداری و برقراری تعاملات اجتماعی: مطالعۀ موردی خیابان طالقانی شهر اهواز. جغرافیا و روابط انسانی، 5(1)، 113–138. https://www.gahr.ir/article_153460_4c769bbeb576394bd8be0b6b2d75075a.pdf
  • مهر. (۱۳۹۵، ۳ تیر). اجرای طرح پیاده‌راه‌سازی خیابان‌های بوعلی و اکباتان شهر همدان. خبرگزاری مهر. بازیابی‌شده از https://www.mehrnews.com/news/3693870
  • مهر. (۱۳۹۶، ۴ اردیبهشت). پیاده‌راه‌سازی خیابان بوعلی همدان؛ گامی در راستای رونق گردشگری. خبرگزاری مهر. بازیابی‌شده از https://www.mehrnews.com/news/3961268
  • مهر. (۱۳۹۷، ۲۰ تیر). طرح جداره‌سازی پیاده‌راه بوعلی همدان هرچه سریع‌تر اجرا شود. خبرگزاری مهر. بازیابی‌شده از https://www.mehrnews.com/news/4344121
  • معتقد، محمد، سجادزاده، حسن. (1400). تحلیل عوامل مؤثر در کیفیت منظر پیاده‌راه‌های شهری از دیدگاه شهروندان (مطالعۀ موردی: پیاده‌راه بوعلی شهر همدان). فصلنامه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، ۱۱(۲)، 45–62. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2020.299910.1256
  • مطهری‌تبار، مهدی، حسینی‌نیا، مهدیه. (1401). بررسی سیاست‌های ایجاد پیاده‌راه در افزایش کیفیت سکونت شهروندان (نمونۀ موردی: پیاده‌راه بوعلی شهر همدان). فصلنامۀ علمی برنامه‌ریزی و توسعۀ محیط شهری، 5، 73–86. https://sanad.iau.ir/Journal/juep/Article/910011/FullText
  • نیازخانی، معصومه، غراب، ناصرالدین، و نادعلی‌پور، زهرا. (1399). شناسایی جنبه‌های اجتماعی‌فرهنگی زیست‌ شبانه در شهر تهران. مجلۀ گردشگری فرهنگ، 12(4)، 55–78. https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2098336
  • همدان‌پرس. (۱۴۰۴، ۲۲ آبان). تفاهم‌نامۀ طرح تفصیلی شهر همدان امضا شد. همدان‌پرس. بازیابی‌شده از https://www.hamedanpress.ir/fa/news/115739
  • ‎ Ardalan, M. , Sajadzadeh, H. and Izadi, M. (2020). Place Development and Environmental Quality Improvement of Urban Walk with a Grounded Theory Approach (Case Study: Hamadan Buali Urban Walk). Journal of Environmental Studies, 46(2), 255-274. https://doi.org/10.22059/jes.2021.300213.1007994 [in persian]
  • Boisjoly, G., & El-Geneidy, A. M. (2017). How to get there? A critical assessment of accessibility objectives and indicators in metropolitan transportation plans. Transport Policy, 57, 171–179. https://doi.org/10.1016/j.tranpol.2016.12.011
  • Bhagavathula, R., & Gibbons, R. B. (2023). Lighting strategies to increase nighttime pedestrian visibility at midblock crosswalks. Sustainability, 15(2), 1455. https://doi.org/10.3390/su15021455
  • Burattini, C., Bisegna, F., & De Santoli, L. (2025). Street luminance and night-time walking comfort: A new perspective for urban lighting design. Journal of Urban Design, 30(1), 52–70. https://doi.org/10.1080/13574809.2024.2351914
  • Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
  • Carmona, M., Heath, T., Oc, T., & Tiesdell, S. (2010). Public Places, Urban Spaces: The Dimensions of Urban Design (2nd ed.). Architectural Press. https://www.amazon.com/Public-Places-Urban-Spaces-Second/dp/1856178277
  • Cozens, P. (2008). Crime prevention through environmental design (CPTED) in Western Australia: Planning for sustainable urban futures. International Journal of Sustainable Development and Planning, 3(3), 272–292. http://dx.doi.org/10.2495/SDP-V3-N3-272-292
  • Davoudian, N., & Mansouri, A. A. (2025). Pedestrian route taking behaviour at night and street lighting. Preprints. https://doi.org/10.20944/preprints202509.0437.v1
  • Filomena, G., & Wozniak, M. (2025). Navigating the night: An agent-based model of nighttime pedestrian behaviour. AGILE GIScience Series, 6, 1–8. https://doi.org/10.5194/agile-giss-6-21-2025
  • Fallahi, I. (2022). Lighting in increasing walkability and facilitating social interactions: A case study of Taleghani Street, Ahvaz. Geography and Human Relations, 5(1), 113–138. https://www.gahr.ir/article_153460_4c769bbeb576394bd8be0b6b2d75075a.pdf [in persian]
  • Gehl, J. (2011). Life Between Buildings: Using Public Space (6th ed.). Island Press. https://islandpress.org/books/life-between-buildings#desc
  • (2025). "A memorandum of understanding for the detailed plan of Hamedan city was signed. https://www.hamedanpress.ir/fa/news/115739 [in persian]
  • Jafarimobin, M. (2015). Qualitative Assessment of Urban Sidewalks in Iranian Cities (Case Study of Bu-Ali Sidewalk in Hamadan City). Haft Hesar Journal of Enviromental Studies, 1(4), 29-36 http://hafthesar.iauh.ac.ir/article-۱-۷۹-fa.html [in persian]
  • Kaplan, J., & Chalfin, A. (2021). Ambient lighting, use of outdoor spaces and perceptions of public safety: Evidence from a survey experiment. Security Journal, 35(3), 694–724. https://doi.org/10.1057/s41284-021-00296-0
  • Kang, H., Sharston, R., Shen, J., & Hayes, R. (2024). When a stranger approaches at night: The impact of adaptive street lighting on safety perception. Journal of Urban Design, 29(2), 141–163. https://doi.org/10.1080/15502724.2024.2396340
  • Lynch, K. (1960). The Image of the City. MIT Press. https://mitpress.mit.edu/9780262620017/the-image-of-the-city/
  • Liu, M., Zhang, B., Luo, T., Liu, Y., Portnov, B. A., Trop, T., ... & Liu, Q. (2022). Evaluating street lighting quality in residential areas by combining remote sensing tools and a survey on pedestrians’ perceptions of safety and visual comfort. Remote Sensing, 14(4), 826. https://doi.org/10.3390/rs14040826 .
  • Montgomery, J. (1998). Making a city: Urbanity, vitality and urban design. Journal of Urban Design, 3(1), 93–116. https://doi.org/10.1080/13574809808724418
  • (2016). Implementation of the sidewalk construction project on Bu Ali and Ekbatan streets in Hamadan city. https://www.mehrnews.com/news/3693870 [in persian]
  • (2017). Construction of a sidewalk on Bu Ali Street in Hamadan; a step towards boosting tourism. https://www.mehrnews.com/news/3961268 [in persian]
  • (2018). The plan to wall the Bu Ali sidewalk in Hamadan should be implemented as soon as possible. https://www.mehrnews.com/news/4344121 [in persian]
  • Motaghed, M. and Sajjadzadeh, H. (2020). Analyzing the factors affecting the quality of urban walkways from the citizens' point of view (Case study: Bouali walkway in Hamedan). Geographical Urban Planning Research (GUPR), 8(3), 577-596. https://doi.org/10.22059/jurbangeo.2020.299910.1256 [in persian]
  • Motahari Tabar, M. Hosseini nia, M. (2022)Investigating the policies of the impact of sidewalks on the quality of housing (Case study of Bu Ali sidewalk in Hamedan). Urban Environmental Planning and Development, 2(5), 73-86. https://sanad.iau.ir/Journal/juep/Article/910011/FullText [in persian]
  • Niyazkhani, M., Gharab, N., & Nadali-Pour, Z. (2020). Identifying socio-cultural aspects of nighttime livability in Tehran. Journal of Tourism and Culture, 12(4), 55–78. https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/2098336 [in persian]
  • Portnov, B. A., Trop, T., & Jiao, W. (2020). Linking nighttime outdoor lighting attributes to pedestrians’ fear of the dark. PLOS ONE, 15(5): e0242172. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0242172.
  • Rahm, J., (2021). “In the evening, I don't walk in the park”: The interplay of vegetation, lighting and perceived safety. Journal of Urban Design. https://doi.org/10.1057/s41289-020-00134-6
  • Rahmanpour, H., Habibi, K., & Saeedi, M. (2025). Analysis of factors affecting nighttime livability in multifunctional corridors: A case study of Shabrang Street, Marivan. Sustainable City Quarterly. https://doi.org/10.22034/jsc.2025.501949.1831 [in persian]
  • Saad, R., Portnov, B. A., & Kliger, D. (2024). The feeling of safety by pedestrians at night: An overlooked aspect of climate change? Sustainability, 16(23), 10402. https://doi.org/10.3390/su162310402
  • Sajadzadeh, H. and Bahador, A. (2022). Evaluation of priorities in night life environmental quality factors in urban environment from users’ point of view (Case study: urban spaces in Hamedan city). Human Geography Research, 54(2), 713-733. https://doi.org/10.22059/jhgr.2021.318079.1008246 [in persian]
  • Sheykh Hasani, H. , Moradifar, A. and Pourkhodadad, B. (2021). Assessment Sidewalks Effects on improving Communications and Social Interactions of Citizens, Case Study: Rasht Sidewalks. Journal of Urban Ecology Researches, 12(24), 12-38. https://doi.org/10.30473/grup.2021.8654 [in persian]
  • Shoaa Kazemi, M., & Kordlou, M. (2021). Lifestyle based on nighttime living. Research on Lifestyle, 7(12), 99–116. [in persian]
  • Sadegh, H., Dabbaghi, Y., & Mahmoudi, F. (2021). Evaluating the impacts of light and lighting on nighttime urban environments. In Proceedings of the 2nd International Conference on Urbanism, Architecture, Civil Engineering & Environment. [in persian]
  • Trop, T., Shoshany Tavory, S., & Portnov, B. A. (2023). Factors affecting pedestrians’ perceptions of safety, comfort, and pleasantness induced by public space lighting: A systematic literature review. Environment and Behavior, 55(1-2), 3–46. https://doi.org/10.1177/00139165231163550
  • (2017). The sidewalk on Bu Ali Street in Hamadan will be opened in February. http://www.tasnimnews.ir/fa/news/1395/11/20/1322520/  [in persian]
  • United Nations Human Settlements Programme (UN-Habitat). (2020). World Cities Report 2020: The value of sustainable urbanisation. UN-Habitat. https://unhabitat.org/sites/default/files/2020/10/wcr_2020_report.pdf
  • van Rijswijk, L., & Haans, A. (2017). Illuminating for safety: Investigating the role of lighting appraisals on the perception of safety in the urban environment. Environment and Behavior, 50(8), 889–912. https://doi.org/10.1177/0013916517718888
  • Wang, M. L., Narcisse, M.-R., & McElfish, P. A. (2022). Higher walkability associated with increased physical activity and reduced obesity among United States adults. Obesity, 31(2), 553–564. https://doi.org/10.1002/oby.23634

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 05 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری: 01 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش: 18 بهمن 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 18 بهمن 1404
  • تاریخ انتشار: 31 خرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار