تحلیل منظر رنگی با تأکید بر اصل هم‌پیوندی بصری در منظر شهر تاریخی؛ نمونۀ موردی: مجموعۀ زندیۀ شیراز

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی کارشناسی ارشد مرمت و حفاظت میراث شهری، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 دانشیار، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

3 استاد، بخش شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

چکیده

منظر رنگی در بافت‌های تاریخی، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های بنیادین هویت بصری، نقش تعیین‌کننده‌ای در خوانایی، انسجام و تداوم ارزش‌های میراثی دارد. پژوهش حاضر با هدف تحلیل منظر رنگی و تبیین هم‌پیوندی بصری در مجموعۀ زندیۀ شیراز، در چهارچوب رویکرد منظر شهری تاریخی انجام شده است. این مطالعه با تکیه بر روش توصیفی‌تحلیلی و با بهره‌گیری از برداشت میدانی رنگ نماهای اصیل، استخراج نمونه‌های رنگی از مصالح و عناصر شاخص، اصلاح اپتیکی داده‌های رنگ و پردازش آن‌ها در محیط MATLAB صورت گرفته است. در ادامه، داده‌های رنگی از فضای RGB به فضای CIELab تبدیل و با استفاده از الگوریتم K-Means خوشه‌بندی شد تا پالت رنگی غالب در محدودۀ مطالعه شناسایی شود. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که منظر رنگی مجموعۀ زندیه عمدتاً متشکل از رنگ‌های گرم، خاکی و با روشنایی متوسط است که ریشه در مصالح بومی، به‌ویژه آجر و نیز شرایط اقلیمی منطقه دارد. در مقابل، رنگ‌های کاشی‌کاری اگرچه از تنوع بیشتری برخوردارند، اما نقشی مکمل و تأکیدی در ترکیب کلی منظر ایفا می‌کنند. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام رنگی موجود، سهم قابل‌توجهی در شکل‌گیری هم‌پیوندی بصری و تثبیت هویت تاریخی مجموعه دارد. براین‌اساس، تحلیل نظام رنگی می‌تواند به‌عنوان ابزاری کارآمد در فرایندهای حفاظت، مرمت و ارتقای کیفیت بصری بافت‌های تاریخی استفاده شود.

تازه های تحقیق

  • «منظر رنگی» به مجموعه‌روابط و الگوهای رنگی موجود در عناصر مختلف محیط شهری اشاره دارد که در تعامل با یکدیگر، کیفیت بصری کلی شهر را شکل می‌دهند.
  • توجه به نظام رنگی شهر و هدایت آن در قالب راهبردهای حفاظت منظر، به‌ویژه در چهارچوب رویکرد منظر شهری تاریخی، نقش مهمی در حفظ یکپارچگی بصری و تداوم هویت تاریخی شهر ایفا می‌کند.
  • هدف پژوهش تحلیل منظر رنگی با تأکید بر اصل هم‌پیوندی بصری در چهارچوب رویکرد «منظر شهری تاریخی» در مجموعۀ زندیۀ شیراز است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Colorscape Analysis with an Emphasis on the Visual Relationship in Historic Urban Landscape; Case Study: The Zandieh Complex in Shiraz

نویسندگان [English]

  • Hamidreza Sheibani 1
  • Mahsa Sholeh 2
  • Sahand Lotfi 3
  • khalil hajipoor 2
1 1- M.Sc. Student of Urban Heritage Conservation and Restoration,Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.
3 Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, Shiraz University, Shiraz, Iran.
چکیده [English]

Color is a fundamental component of the visual identity of historic urban landscapes and plays a critical role in urban readability, aesthetic coherence, and heritage continuity. Despite its importance, systematic quantitative analysis of urban color systems remains limited in many historic cities. This study aims to analyze the colorscape of the Zandieh historic complex in Shiraz, Iran, with particular emphasis on its contribution to visual cohesion within the framework of the Historic Urban Landscape (HUL) approach.
The research adopts a descriptive–analytical methodology based on field sampling of authentic façade colors. Approximately 600 images of historic urban facades were collected, from which 100 representative samples of brick and tile surfaces were selected after filtering altered or non-original elements. Color values were extracted from the images and processed in MATLAB. The data were converted from RGB to the perceptually uniform CIELAB color space and analyzed using the K-Means clustering algorithm to identify dominant color groups. The optimal number of clusters was determined using the Elbow method.
The findings reveal that the color structure of the Zandieh complex is characterized by a dominant palette of warm earthy tones derived primarily from brick materials. These colors exhibit moderate lightness and limited chromatic variation, forming a cohesive visual background across urban facades. In contrast, tile decorations present a broader chromatic range with higher perceptual differences, functioning as visual accents within the overall composition. Distance analysis using ΔE values demonstrates that brick colors maintain relatively small perceptual differences, reinforcing visual continuity, whereas tile colors introduce controlled contrast and spatial emphasis.
The study concludes that the visual cohesion of the Zandieh historic landscape emerges from a structured relationship between homogeneous background tones and selective color contrasts. The extracted palette provides a scientific basis for developing color guidelines for restoration and urban design interventions in historic areas. The proposed approach demonstrates how quantitative color analysis can support heritage conservation strategies within the HUL framework.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Historic Urban Landscape
  • Urban Colorscape
  • Visual Cohesion
  • CIELAB Color Analysis
  • Zandieh Complex

مراجع

  • اسدپور، علی. (۱۳۹۷). میدان و شهر: سرگذشت میدان‌های توپخانه از تهران تا شیراز. نشر نیارش.
  • اشرفی، مهناز؛ معززی مهرطهران، امیرمحمد. (۱۳۹۸). منظر شهری تاریخی: مفهوم و رویکرد قرن بیست‌ویکمی گفتمان حفاظت. فصلنامه اثر، ۴۰(۴)، ۳۰۱–۳۱۳.
  • پوربهادر، پوپک.؛ فدائی‌نژاد بهرامجردی، سمیه. (۱۳۹۷). بازشناسی چهارچوب نظری رویکرد حفاظتی منظر شهری تاریخی. مطالعات شهر ایرانی–اسلامی، ۸(۳۱)، ۶۳–۷۴.
  • تدین، بهاره؛ قلعه‌نویی، محمود؛ ابویی، رضا. (۱۳۹۷). ارائه روشی به منظور تحلیل و الگوبرداری از رنگ جداره‌ها در منظر فضاهای شهری تاریخی (مورد پژوهی: میدان نقش جهان اصفهان). باغ نظر، ۱۵(۵۹)، ۴۳–۵۶.
  • تدین، بهاره؛ ابویی، رضا؛ قلعه‌نویی، محمود. (۱۳۹۸). ارزیابی نظام رنگی منظر بافت‌های تاریخی با رویکرد ادراک زیباشناختی منظر شهری؛ مورد پژوهی: محله حسن‌آباد اصفهان. مرمت و معماری ایران، ۹(۱۹)، ۷۹–۱۰۰.
  • تدین، بهاره؛ قلعه‌نویی، محمود؛ ابویی، رضا. (۱۴۰۱). پیشنهاد روش تهیه پالت رنگی مکان با رویکرد حفاظت منظر شهری تاریخی (HUL)؛ مورد پژوهی: محله جلفا اصفهان. معماری و شهرسازی ایران، ۱۳(۱)، ۳۹–۵۳.
  • جعفرپور ناصر، ساناز.؛ اسفنجاری کناری، عیسی.؛ طبیبیان، منوچهر. (۱۳۹۹). رویکرد منظر شهری تاریخی: ابزاری جدید برای مدیریت میراث شهری. فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، ۵(۷)، ۱۸۸–۱۹۳.
  • ذاکری، سیدمحمدحسین؛ سرافراز، لیلا؛ عزیزی رونق، محمدمهدی. (۱۳۹۵). پالت رنگ در خانه‌های دوره قاجار شیراز. کنفرانس بین‌المللی عمران، معماری و منظر شهری.
  • ضابطیان، الهام؛ خیرالدین، رضا. (۱۳۹۹). ارزیابی ادراک منظر ثابت رنگی در فضاهای شهری؛ نمونۀ موردی: میدان امام حسین (ع) تهران. منظر، ۱۲(۵۰)، ۲۸–۳۹.
  • شیبانی، حمیدرضا؛ شعله، مهسا؛ لطفی، سهند؛ حاجی‌پور، خلیل. (۱۴۰۴). تحلیل راهبردهای حفاظت و مرمت منظر رنگی گذر تاریخی نارنجستان قوام شیراز. مطالعات در دنیای رنگ.
  • شریفی، مرتضی؛ شیبانی، حمیدرضا؛ بیات بهشتی فرد، سیده سمانه. (۱۴۰۲). مطالعه و بررسی تدوین طرح جامع پالت رنگی شهر. مطالعات در دنیای رنگ، ۱۳(۱)، ۳۳–۴۹.
  • عوض‌نژاد، فرهاد؛ شیبانی، حمیدرضا. (۱۳۹۸). رنگ در ارسن شهری زندیۀ شیراز. مطالعات در دنیای رنگ، ۹(۲)، ۴۳–۵۲.
  • عوض‌نژاد، فرهاد؛ شیبانی، حمیدرضا. (۱۴۰۰). مطالعه و بررسی رنگ در معماری مسجد نصیرالملک شیراز. مطالعات در دنیای رنگ، ۱۱(۱)، ۲۳–۳۴.
  • کاویان، مجتبی. (1398). تدوین چارچوبی برای شناخت و مستندسازی مؤلفه‌های یکپارچگی در منظر شهری تاریخی (HUL) با هدف مدیریت حفاظت (رساله دکتری، دانشگاه هنر اصفهان).
  • Asadpour, A. (2018). Square and City: The History of Toopkhaneh Squares from Tehran to Shiraz. Shiraz: Niyareh Publications. [In Persian].
  • Asarzadeh, K., Ghazanfari, P., & Gholinejad Pirbazari, A. (2020). Recovering figure–ground perception in Tehran’s colour plan. Color Research & Application, 45(6), 1179–1189. https://doi.org/10.1002/col.22542
  • Ashrafi, M., & Moazezi Mehr-e-Tehran, A. M. (2019). Historic urban landscape; the main concept and approach of conservation discourse. Athar, 40(4), 301–313. [In Persian].
  • Australia ICOMOS. (1996). The Burra Charter: The Australia ICOMOS charter for places of cultural significance. Australia ICOMOS.
  • Avaznejad, F., & Sheibani, H. (2019). Color in Arsen Zandieh Shiraz. Journal of Studies in Color World, 9(2), 43–52. [In Persian].
  • Avaznejad, F., & Sheibani, H. (2021). Study of color in the architecture of Nasir Al-Molk Mosque in Shiraz. Journal of Studies in Color World, 11(1), 23–34. [In Persian].
  • Badami, A. A. (2022). Management of the image of the city in urban planning: Experimental methodologies in the colour plan of the Egadi Islands. Urban Design International, 30, 21–36. https://doi.org/10.1057/s41289-022-00200-1
  • Bandarin, F., & van Oers, R. (2012). The historic urban landscape: Managing heritage in an urban century. Wiley Blackwell.
  • Gasparini, K. (2024). Urban color plan: The case study of the Ledro Valley (Italy). Color Research & Application, 49(6), 618–634. https://doi.org/10.1002/col.22947
  • Hsiao, S. W., Hsu, C. F., & Tang, K. W. (2013). A consultation and simulation system for product color planning based on interactive genetic algorithms. Color Research & Application, 38, 375–390. https://doi.org/10.1002/col.21730
  • (1964). International charter for the conservation and restoration of monuments and sites (The Venice Charter). International Council on Monuments and Sites.
  • (2000). Charter on the built vernacular heritage. International Council on Monuments and Sites.
  • Jafarpour Nasser, S., Esfanjary Kenari, E., & Tabibian, M. (2020). Historic urban landscape approach: A new tool for urban heritage management. Journal of Iranian Architecture & Urbanism (CIAUJ), 5(1), 183–199. https://doi.org/10.29252/ciauj.5.1.11 [In Persian].
  • Jokilehto, J. (2010). International charters on urban conservation: Some thoughts on the principles expressed in current international doctrine. City & Time, 4(3), 23–42.
  • Kavian, M. (2019). Preparing a framework for recognizing and documenting the components of integrity in the historic urban landscape (HUL) with the aim of conservation management (Doctoral dissertation, Art University of Isfahan). [In Persian].
  • Khalili, R. (2019). The role of color in sense of place: Tajrish and Hassan Abad squares, Tehran (Master’s thesis, Politecnico di Milano).
  • Lenclos, J. P. (2019). The geography of colour. In T. Porter & B. Mikellides (Eds.), Colour for Architecture Today (pp. 39–44). Taylor & Francis. https://doi.org/10.4324/9781315881379-10
  • O’Connor, Z. (2003). Pixel perfect? Environmental colour mapping using digital technology. In Proceedings of the 37th Australian and New Zealand Architectural Science Association Conference (pp. 686–716).
  • O’Connor, Z. (2004). Environmental colour mapping using digital technology. In EDRA35: Annual Conference of the Environmental Design Research Association (pp. 71–80).
  • O’Connor, Z. (2006). Environmental colour mapping using digital technology: A case study. Urban Design International, 11(1), 21–28.
  • O’Connor, Z. (2008). Façade color and aesthetic response: Examining patterns of response within the context of urban design and planning policy in Sydney (Doctoral dissertation, The University of Sydney).
  • O’Connor, Z. (2009). Digital colour mapping. In T. Porter & B. Mikellides (Eds.), Colour for Architecture Today. Taylor & Francis.
  • O’Connor, Z., & Sheibani, H. (2022). Environmental color mapping in a historic UNESCO heritage context: Urumanat, Iran. In Proceedings of the AIC 2022 Conference of the International Colour Association.
  • Porter, T., & Mikellides, B. (1976). Colour for architecture. Studio Vista.
  • Qolami Qadi, K. (2024). Evaluation of “intelligent utilization scenarios with historic urban landscape approach” in the wetland city of Bandar-e Khamir. Tourism of Culture, 4(15), 56–63. https://doi.org/10.22034/toc.2024.431507.1148 [In Persian].
  • Serra, J., Cabodevilla-Artieda, I., Torres-Barchino, A., & Llopis, J. (2023). Color induction in the restoration of architecture in historic city centers. Color Research & Application, 48(6), 670–681. https://doi.org/10.1002/col.22856
  • Sharifi, M., Sheibani, H., & Bayat Beheshti Fard, S. S. (2023). Studying and reviewing the comprehensive plan of the color palette of the city. Journal of Studies in Color World, 13(1), 33–49. [In Persian].
  • Sheibani, H., Sholeh, M., Lotfi, S., & Hajipour, K. (2025). Assessing the colorscape conservation and restoration strategies for Narenjestan Ghavam Historical Passageway, Shiraz, Iran. Journal of Studies in Color World. Advance online publication. https://doi.org/10.30509/jscw.2025.167609.1250 [In Persian].
  • Tadayon, B., Abouei, R., & Ghaleh Noee, M. (2019). Evaluation of color order of historical fabrics landscape with the aesthetic perception of urban scape approach (Case study: Hassanabad neighborhood of Esfahan). Honar-Ha-Ye-Ziba: Memari-Va-Shahrsazi, 9(19), 79–100. [In Persian].
  • Tadayon, B., Ghalehnoee, M., & Abouei, R. (2018). Proposing a method for analyzing the color facade and adopting it as pattern in historic urban spaces’ scape (Case study: Naghsh-e Jahan Square of Isfahan). Bagh-e Nazar, 15(59), 43–56. https://doi.org/10.22034/bagh.2018.60566 [In Persian].
  • Tadayon, B., Ghalehnoee, M., & Abouei, R. (2022). Suggesting a method for preparing the color palette of the place, an approach to conserve the historic urban landscape (Case study: Jolfa neighborhood in Isfahan). Journal of Iranian Architecture & Urbanism (JIAU), 13(1), 39–53. https://doi.org/10.30475/isau.2020.231431.1419 [In Persian].
  • Taylor, K. (2016). The historic urban landscape paradigm and cities as cultural landscapes: Challenging orthodoxy in urban conservation. Landscape Research, 41(4), 471–480.
  • (1976). Recommendation concerning the safeguarding and contemporary role of historic areas. UNESCO.
  • (2008). Operational guidelines for the implementation of the World Heritage Convention. https://whc.unesco.org/archive/opguide08-en.pdf
  • (2011). Recommendation on the historic urban landscape. UNESCO.
  • (2016). The HUL guidebook: Managing heritage in dynamic and constantly changing urban environments. UNESCO.
  • van Oers, R., Bandarin, F., & Rodwell, D. (2010). The historic urban landscape: Managing heritage in an urban century. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 1(1), 10–15.
  • Wang, J., Zhang, L., & Gou, A. (2020). Study of the color characteristics of residential buildings in Shanghai. Color Research & Application, 46, 240–257. https://doi.org/10.1002/col.22565
  • Yan, L., Li, Q., Zhang, Y., & Zhu, C. (2022). Computer vision quantization research on the architectural color of Avenida de Almeida Ribeiro in Macau based on the human eye perspective. Frontiers in Computational Neuroscience, 16, Article 951718. https://doi.org/10.3389/fncom.2022.951718
  • Yu, B. (2023). Understanding new colors in urban environments: Deciphering colors as semiotic resources. Color Research & Application, 48(5), 1–11. https://doi.org/10.1002/col.22871
  • Zabetian, E., & Kheiroddin, R. (2020). Evaluation of fixed color scape perception in urban spaces (Case study: Imam Hossein Square in Tehran). Manzar, 12(50), 28–39. https://doi.org/10.22034/manzar.2020.119396.1741 [In Persian].
  • Zakery, S. M. H., Sarafraz, L., & Azizi Ronagh, M. M. (2016). Color palette in Qajar-era houses of Shiraz. In Proceedings of the International Conference on Civil Engineering, Architecture and Urban Landscape. [In Persian].
  • Zhang, S., & Li, J. (2013). Visual city colour design: Taking the study of Wuhan city colour as an example. Advanced Materials Research, 742, 127–130. https://doi.org/10.4028/www.scientific.net/AMR.742.127

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 22 فروردین 1405
  • تاریخ بازنگری: 15 اردیبهشت 1405
  • تاریخ پذیرش: 01 خرداد 1405
  • تاریخ اولین انتشار: 31 خرداد 1405
  • تاریخ انتشار: 31 خرداد 1405

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار