تبیین نحوۀ اثرگذاری مؤلفه‌های اجتماعی بر زیست‌پذیری شهری در سکونتگاه‌های غیررسمی؛ مطالعۀ موردی: محلۀ قلعه‌شهر چهاردانگه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد برنامه ریزی شهری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران.

2 گروه معماری و شهرسازی، دانشگاه ملی مهارت، تهران، ایران.

3 پژوهشگر دکتری گروه مهندسی طراحی محیط زیست دانشگاه تهران، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، ایران

چکیده

زیست‌پذیری شهری در دهه‌های اخیر به یکی از محورهای کلیدی برنامه‌ریزی شهری بدل شده است؛ به‌ویژه در سکونتگاه‌های غیررسمی که نابرابری فضایی، ضعف نهادی و کمبود زیرساخت‌ها کیفیت زندگی ساکنان را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار داده است. با وجود گسترش مطالعات پیرامون ابعاد کالبدی و زیست‌محیطی زیست‌پذیری، نقش مؤلفه‌های اجتماعی در شکل‌گیری تجربۀ زیستی شهروندان همچنان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر، تبیین اثر مؤلفه‌های اجتماعی شامل امنیت، رضایت‌مندی، ارتباطات اجتماعی، کیفیت مسکن، حس تعلق و سرمایۀ اجتماعی بر زیست‌پذیری شهری در سکونتگاه غیررسمی محلۀ قلعه در شهر چهاردانگه است. پژوهش با رویکرد پسااثبات‌گرایانه و روش کمی انجام گرفت و تعداد نمونه‌های مورد نیاز پژوهش با استفاده از نرم‌افزار G-POWER مشخص شد. سپس داده‌ها از طریق پرسش‌نامۀ ساخت‌یافته از ۱۸۰ نفر از ساکنان (به‌روش نمونه‌گیری تصادفی ساده) گردآوری و با استفاده از مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزار AMOS تحلیل شد. نتایج مدل نشان داد که مؤلفه‌های امنیت، رضایت‌مندی و ارتباطات اجتماعی اثر منفی و معنادار بر زیست‌پذیری اجتماعی دارند که این بیانگر سطح پایین احساس امنیت و انسجام اجتماعی در محله است. در مقابل، کیفیت مسکن با ضریب مثبت و معنادار به‌عنوان تنها عامل مؤثر شناسایی شد. متغیرهای میانجی سرمایۀ اجتماعی و حس تعلق نیز اثر مثبت اما متوسطی بر زیست‌پذیری محله داشتند. درمجموع، اثر کل زیست‌پذیری اجتماعی بر زیست‌پذیری محله بیشتر از مسیرهای غیرمستقیم منتقل شد. این یافته‌ها نشان می‌دهد که در بافت‌های غیررسمی، ضعف اعتماد، ناهمگونی قومی و کمبود انسجام اجتماعی کارآمدی مؤلفه‌های اجتماعی را کاهش می‌دهد؛ درحالی‌که بهبود کیفیت مسکن و تقویت پیوندهای محلی می‌تواند مهم‌ترین مسیر ارتقای زیست‌پذیری و کیفیت زندگی ساکنان باشد.

تازه های تحقیق

  • امنیت، رضایت‌مندی و تعاملات اجتماعی اثر منفی بر زیست‌پذیری محله دارند.
  • کیفیت مسکن تنها عامل با اثر مثبت و معنادار بر زیست‌پذیری است.
  • حس تعلق و سرمایۀ اجتماعی مسیرهای اصلی انتقال اثرات اجتماعی‌اند.
  • زیست‌پذیری محله بیش از اثر مستقیم، از مسیرهای غیرمستقیم تقویت می‌شود.
  • ضعف اعتماد و ناهمگونی قومی مانع نقش‌آفرینی مؤلفه‌های اجتماعی است.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Explaining the Influence of Social Factors on Urban Livability in Informal Settlements; Case Study: Qaleh Neighborhood, Shahre-e Chahardangeh

نویسندگان [English]

  • Zanyar Saeedzadeh 1
  • Mansor Mansori 2
  • Seyyed Alireza Kouchaki 3
1 Master of Urban Planning, Faculty of Art and Architecture, University of Kordestan, Sannadaj, Iran.
2 Department of Architecture and Urban Planning, Technical and Vocational University (TVU), Tehran, Iran.
3 PhD Student in Department of Environmental Design Engineering, Faculty of Environment, University of Tehran, Iran
چکیده [English]

Urban livability has emerged as a critical framework for evaluating quality of life, particularly in informal settlements where spatial inequality, inadequate infrastructure, and institutional weakness profoundly shape residents’ everyday experiences. Despite extensive research on physical and environmental dimensions of livability, the social determinants of livability remain understudied in contexts characterized by social fragmentation, ethnic heterogeneity, and fragile governance. This study aims to explain the role of key social factors—security, satisfaction, social relations, housing quality, place attachment, and social capital—in shaping urban livability in Qaleh, an informal settlement in Chahardangeh City, Iran. A quantitative post-positivist design was adopted, and data were collected from 180 residents through a structured questionnaire. The sample size was determined using G-Power, and the Structural Equation Modeling (SEM) approach using AMOS 24 was employed to analyze direct and indirect causal pathways. Reliability, validity, model fit, and bias-corrected bootstrap estimates (5000 iterations) were applied to ensure robustness. Findings reveal an unexpected pattern: security, satisfaction, and social relations—typically identified as positive drivers of livability—exert negative and significant effects in this settlement, indicating low perceived safety, institutional distrust, and weak social cohesion. In contrast, housing quality emerges as the only positive and significant factor. Place attachment and social capital show moderate mediating effects, and the total indirect effect (0.16) exceeds the direct effect (0.18), indicating that social factors influence livability primarily through psychological and relational pathways rather than direct structural effects. These results underline the complex interaction between physical deprivation, ethnic diversity, and weak governance in constraining the effectiveness of social determinants. The study contributes a comprehensive SEM-based explanatory model for understanding social foundations of livability in informal settlements and offers policy insights for improving local housing conditions, strengthening community trust, and enhancing participatory governance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Urban livability؛ Informal settlements؛ Social factors؛ Place attachment
  • Social capital
  • Structural equation modeling

مراجع

  • اخوان، آرمین، صالحی، اسماعیل، و طغیانی، شیرین. (1397). ارزیابی تأثیر عوامل محیطی‌کالبدی بر سرزندگی و کیفیت خیابان‌های شهری (مطالعۀ موردی: خیابان‌های نادر و انقلاب شهر ساری).جغرافیا و پایداری محیط. 8(۲)، 15-29. 1001.1.23223197.1397.8.2.2.6
  • اکبری، مجید، بوستان احمدی، وحید، طالشی انبوهی، مرضیه و ضرغام فرد، مسلم. (1403). تحلیل عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری سکونتگاه‌های غیر‌رسمی (نمونۀ موردی: محلۀ حکیم نظامی ارومیه). مهندسی جغرافیایی سرزمین، ۸(۲)، 33-48. https://doi.org/10.22034/jget.2024.172392.
  • پربار، زهرا، موغلی، مرضیه و عفیفی، محمد ابراهیم . (1402). تحلیل وضعیت زیست‌پذیری شهری سکونتگاه‌های غیررسمی (مورد مطالعه: سکونتگاه‌های غیررسمی منطقۀ ۹ شیراز). جغرافیای اجتماعی شهری. 10(۲)، 217-199. 22103/JUSG.2023.2111.
  • پورخسروانی، عبدالهی، و بریزی. تحلیل و ارزیابی بافت فرسودۀ شهری با تأکید بر زیست‌پذیری شهری (مطالعۀ موردی: بافت فرسودۀ شهر شیراز). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، ۱۰۰(۱۰۰), 0.
  • تقوی زیروانی، نظم‌فر، و منصوریان. (2023). سنجش ابعاد و شاخص‌های زیست‌پذیری شهری (مورد مطالعه: شهر ساری).فصلنامۀ علمی و پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری. ۱۴(54)، 1-14. . 30495/jupm.2021.27915.3874
  • دولتشاه، صدیقه، سرور، رحیم، و توکلان، علی. (1400). تحلیلی بر شاخص‌های زیست پذیری با رویکرد حق به شهر, مطالعه موردی: بندر ماهشهر. نگرش‌های نو در جغرافیای انسانی (جعرافیای انسانی)، 13(3 )، 109-131.
  • رجائی، سید. عباس.، پوراحمد، احمد.، زرافشان، محمدرضا.، و قاضی، اسلام. (1403). تحلیل فضایی شاخص‌های زیست‌پذیری در بافت فرسوده و جدید شهر یزد با استفاده از روش نمونه‌گیری فضایی. فصلنامۀ علمی‌پژوهشی پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، (۱۵)۵۹. 30495/jupm.2022.29491.4078.
  • زینالی عظیم، علی ، ستود، امیرحسین ، صادق‌زاده، حانیه و سرباز وطن، صابر. (1403). سنجش زیست‌پذیری در سکونتگاه‌های غیررسمی در پهنۀ شمالی شهر تبریز با ساخت‌و‌سازها و تفکیک‌های غیرقانونی توسط دلالان.اقتصاد و برنامه‌ریزی شهری. ۵(3)،182-197. 22034/uep.2024.469864.1518.
  • سرائی، محمدحسین، و یاراحمدی، منصوره. (۱۴۰۱). شناسایی زیست‌پذیری، ارزیابی مؤلفه‌های مؤثر بر زیست‌پذیری در نواحی شهری (مطالعۀ موردی: شهر اسفراین). جغرافیا و پایداری محیط، 12(4)، 23-35. 22126/ges.2022.7545.2513.
  • فروغ‌زاده، سیمین، رزاقیان، فرزانه، براتی، جواد و سلطانی، سحر. (1398). تحلیل سرمایۀ اجتماعی زنان خانه‌دار ساکن در سکونتگاه‏ غیر‏رسمی (مطالعۀ موردی: محلۀ شهید قربانی مشهد).مطالعات زن و خانواده، 7(1)، 179-203. 22051/jwfs.2019.14462.1390
  • قنبری، محمد، اجزاء شکوهی، محمد، رهنما، محمد رحیم و خوارزمی، امیدعلی. (1400). تحلیلی بر زیست‌پذیری شهری با تأکید بر شاخص مسکن (مطالعۀ موردی: کلانشهر مشهد). جغرافیا و توسعۀ فضای شهری. 8(1)، 101-121. 22067/jgusd.2021.44445.0
  • کرباسی سلماسی، امین، و کارگر، بهمن. (۱۴۰۲). تبیین ابعاد اجتماعی زیست‌پذیری در سکونتگاه‌های غیررسمی (مطالعۀ موردی: محلۀ کشتارگاه). جغرافیا و آینده‌پژوهی منطقه‌ای، ۱(۲), 17-32. 30466/grfs.2023.54897.1019
  • کرکه‌آبادی، بهروزی، و حمزه. (2021). بررسی و تحلیل مؤلفه‌های زیست‌پذیری شهری در راستای توسعۀ پایدار (نمونۀ موردی: قائم‌شهر). پژوهش و برنامه ریزی شهری.  30495/jupm.2021.24622.3483
  • لطفی، آقاجانی، آنامرادنژاد، و رحیم بردی. (2024). مطالعۀ سکونتگاه‌های غیررسمی با رویکرد زیست‌پذیری (مطالعۀ موردی: سکونتگاه‌های غیررسمی ساری). پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، 15(57)، 17-26. 30495/jupm.2022.30355.4182
  • نقش شارستان. ۱۳۹۹. سند توسعۀ محلۀ قلعه‌شهر چهاردانگه. شهرداری چهاردانگه.
  • نیک‌پور، عامر، و یاراحمدی، منصوره. (1399). شناسایی عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری در شهر نورآباد ممسنی. مطالعات ساختار و کارکرد شهری، 7(23)، 7-27. 22080/usfs.2020.16085.1760
  • یزدانی، فرزانه سادات زارنجی، ژیلا، و عباسی تقی دیزج. (1403). سنجش سکونتگاه‌های غیررسمی شهراردبیل بر مبنای شاخص‌های زیست پذیری شهری. جغرافیا و روابط انسانی, 7(1), 425-444.
  • Akbari, M., Boostan Ahmadi, V., Taleshi Anbouhi, M., & Zarghamfard, M. (2024). Analysis of factors affecting the livability of informal settlements: A case study of Hakim Nezami neighborhood, Urmia. Journal of Territorial Geographical Engineering, 8(2), 33–48. https://doi.org/10.22034/jget.2024.172392 [in Persian].
  • Akhavan, A., Salehi, E., & Taghiani, S. (2018). Evaluating the impact of environmental–physical factors on vitality and quality of urban streets: A case study of Nader and Enghelab streets in Sari city. Geography and Environmental Sustainability, 8(2), 15–29. https://doi.org/20.1001.1.23223197.1397.8.2.2.6 [in Persian].
  • Antolín-López, R., M. del Mar Martínez-Bravo, and J. A. Ramírez-Franco. (2024). “How to Make Our Cities More Livable? Longitudinal Interactions among Urban Sustainability, Business Regulatory Quality, and City Livability.” Cities 154: 105358. https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.105358.
  • Bandauko, E., Asare, A. B., Adjaison, D., & Arku, G. (2025). On their own terms: How informal settlement residents interpret urban inclusion and exclusion within the context of participatory mechanisms. Urban Affairs Review, 10780874251327088. https://doi.org/10.1177/10780874251327088.
  • Bhanye, J. (2025). A review study on community-based flood adaptation in informal settlements in the Global South. Discover Sustainability, 6(1), 595.‏
  • Davis, Mike. (2004). Planet of Slums. London: Verso. https://doi.org/10.1111/npqu.11395.
  • Dolatshah, S., Sarvar, R., & Tavakkolan, A. (2021). An analysis of livability indicators with a right-to-the-city approach: A case study of Bandar Mahshahr. New Perspectives in Human Geography, 13(3), 109–131. [in Persian]
  • Ewnetu, B. M., & Seo, B. K. (2025). Governance of urban informal settlements in Africa: A scoping review. Heliyon, 11(10).‏ 1016/j.heliyon.2025.e43441 .
  • Foroughzadeh, S., Razaghian, F., Barati, J., & Soltani, S. (2019). Analysis of social capital among housewife women living in informal settlements: A case study of Shahid Ghorbani neighborhood, Mashhad. Women and Family Studies, 7(1), 179–203. https://doi.org/10.22051/jwfs.2019.14462.1390 [in Persian].
  • Ghanbari, M., Ajzaa Shokouhi, M., Rahnama, M. R., & Khwarazmi, O. A. (2021). An analysis of urban livability with emphasis on the housing index: A case study of Mashhad metropolis. Geography and Urban Space Development, 8(1), 101–121. https://doi.org/10.22067/jgusd.2021.44445.0 [in Persian].
  • Huang, J., Y. Wang, K. Wu, X. Yue, and H. Zhang. (2024). “Livability-Oriented Urban Built Environment: What Kind of Built Environment Can Increase the Housing Prices?” Journal of Urban Management 13 (3): 357–371. https://doi.org/10.1016/j.jum.2024.04.001.
  • Ismail, N. A., Adu-Ampong, E. A., & Aceska, A. (2024). The making of urban informal settlements: Critical junctures and path dependency in governing Abuja, Nigeria. Cities, 147, 104789.‏ https://doi.org/10.1016/j.cities.2024.104789.
  • Kamalipour, H. (2020). “Improvising Places: The Fluidity of Space in Informal Settlements.” Sustainability 12: 2293, 1–14. https://doi.org/10.3390/su12062293.
  • Karbasi Salmasi, A., & Kargar, B. (2023). Explaining the social dimensions of livability in informal settlements: A case study of Kashtargah neighborhood. Regional Geography and Futures Studies, 1(2), 17–32. https://doi.org/10.30466/grfs.2023.54897.1019 [in Persian].
  • Karkehabadi, B., Behrouzi, —, & Hamzeh, —. (2021). Investigating and analyzing components of urban livability toward sustainable development: A case study of Ghaemshahr. Urban Research and Planning. https://doi.org/10.30495/jupm.2021.24622.3483 [in Persian].
  • Khalil, H. A. E. E., Ibrahim, A., Elgendy, N., & Makhlouf, N. (2022). Enhancing livability in informal areas: A participatory approach to improve urban microclimate in outdoor spaces. Sustainability, 14(11), 6395. https://doi.org/10.3390/su14116395.
  • Lewicka, Maria. (2011). “Place Attachment: How Far Have We Come in the Last 40 Years?” Journal of Environmental Psychology 31 (3): 207–230. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2010.10.001
  • Liang, X., Y. Liu, and T. Qiu. (2020). “Livability Assessment of Urban Communities Considering the Preferences of Different Age Groups.” Journal Complexity Hindawi 2020 (3): 1–15. https://doi.org/10.1155/2020/8269274
  • Lotfi, —, Aghajani, —, Anamardannejad, —, & Rahimbardi, —. (2024). A study of informal settlements with a livability approach: A case study of informal settlements in Sari. Urban Research and Planning, 15(57), 17–26. https://doi.org/10.30495/jupm.2022.30355.4182 [in Persian].
  • Marans, R. W., & Stimson, R. J. (Eds.). (2011). Investigating quality of urban life: Theory, methods, and empirical research(Vol. 45). Springer Science & Business Media.‏ https://doi.org/10,1007/978-94-007-1742-8.
  • McCrea, Rod, Richard Stimson, and John Western. (2005). “Testing a Moderated Model of Satisfaction with Urban Living Using Data for Brisbane-South East Queensland, Australia.” Social Indicators Research 72 (2): 121–52. https://doi.org/10.1007/s11205-004-2211-x.
  • Nalumu, D. J., Perrotti, D., & Rosa, E. (2025). A data framework for assessing nature-based solutions' contribution to the urban metabolism of informal settlements. Sustainability Science, 20, 1935–1963.
  • Nikpour, A., & Yarahmadi, M. (2020). Identifying factors affecting livability in Noorabad Mamasani city. Urban Structure and Function Studies, 7(23), 7–27. https://doi.org/10.22080/usfs.2020.16085.1760 [in Persian].
  • Nuhu, S., Munuo, N., & Mngumi, L. (2023). Governance challenges of regularisation of informal settlements in peri-urban Tanzania: perspectives from local stakeholders. International Journal of Urban Sustainable Development, 15(1), 35-47.‏ https://doi.org/10.1080/19463138.2023.2167821.
  • Okulicz-Kozaryn, A., & Valente, R. R. (2019). Livability and subjective well-being across European cities. Applied research in quality of life, 14(1), 197-220.‏ https://doi.org/10.1007/s11482-017-9587-7.
  • Oraiopoulos, A., Wieser, M., Verdiere, M., Lambert, R., Fennell, P., & Ruyssevel, P. (2025). Improving habitability in informal settlements in the Global South: Exploring the impact of community urban green infrastructure on outdoor heat stress. Building and Environment, 113787. https://doi.org/10.1016/j.buildenv.2025.113787
  • Oskouee Aras, A. (2022). Structural Features of Informal Settlements in the Akhmakiyeh Neighborhood of Tabriz. Quarterly Journals of Urban and Regional Development Planning, 7(20), 85-113.
  • Pacione, M. 2003. “Urban Environmental Quality and Human Wellbeing: A Social Geographical Perspective.” Landscape and Urban Planning 65: 19–30. https://doi.org/10.1016/S0169-2046(02)00234-7.
  • Parbar, Z., Moghli, M., & Afifi, M. E. (2023). Analyzing the urban livability status of informal settlements: A case study of informal settlements in District 9 of Shiraz. Urban Social Geography, 10(2), 199–217. https://doi.org/10.22103/JUSG.2023.2111 [in Persian].
  • Pourkhosravani, A., Abdollahi, —, & Barizi, —. (n.d.). Analysis and evaluation of deteriorated urban fabric with emphasis on urban livability: A case study of the deteriorated fabric of Shiraz city. Urban Research and Planning, 100(100). [in Persian].
  • Putnam, R. D. 2000. Bowling Alone: The Collapse and Revival of American Community. Simon and Schuster.
  • Rajaei, S. A., Pourahmad, A., Zarafshan, M. R., & Ghazi, E. (2024). Spatial analysis of livability indicators in deteriorated and new urban fabrics of Yazd using spatial sampling methods. Scientific-Research Quarterly of Urban Research and Planning, 15(59). https://doi.org/10.30495/jupm.2022.29491.4078 [in Persian].
  • Sarai, M. H., & Yarahmadi, M. (2022). Identification of livability and evaluation of effective components of livability in urban areas: A case study of Esfarayen city. Geography and Environmental Sustainability, 12(4), 23–35. https://doi.org/10.22126/ges.2022.7545.2513 [in Persian].
  • Sharestan Consulting Engineers. (2020). Development plan document of Ghaleh-Shahr neighborhood, Chahardangeh. Chahardangeh Municipality. [in Persian].
  • Taghavi Zirvani, —, Nazemfar, —, & Mansourian, —. (2023). Measuring dimensions and indicators of urban livability: A case study of Sari city. Scientific-Research Quarterly of Urban Research and Planning, 14(54), 1–14. https://doi.org/10.30495/jupm.2021.27915.3874[in Persian].
  • UN-Habitat. 2023. Informal Settlements and Slums. Nairobi: United Nations Human Settlements Programme.
  • United Nations Human Settlements Programme. (2022). World Cities Report 2022: Envisaging the Future of Cities. Nairobi: UN-Habitat.
  • Yazdani, F. S., Zaranji, Z., & Abbasi Taghi Dizaj, —. (2024). Assessment of informal settlements in Ardabil city based on urban livability indicators. Geography and Human Relations, 7(1), 425–444. [in Persian].
  • Zeynali Azim, A., Sotoudeh, A. H., Sadeghzadeh, H., & Sarbaz Vatan, S. (2024). Assessing livability in informal settlements in the northern zone of Tabriz affected by illegal constructions and subdivisions by brokers. Urban Economics and Planning, 5(3), 182–197. https://doi.org/10.22034/uep.2024.469864.1518 [in Persian].
  • Zhan, D., M.-P. Kwan, W. Zhang, J. Fan, J. Yu, and Y. Dang. (2018). “Assessment and Determinants of Satisfaction with Urban Livability in China.” Cities 79: 92–101. https://doi.org/10.1016/j.cities.2018.02.025.

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 18 مرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 02 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش: 20 مهر 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 09 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 30 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار