تحلیل تطبیقی منظر فرهنگی با اتکاء بر هم‌سنجی دیدگاه متخصصان، شواهد میدانی و رویکردهای عمومی هوش مصنوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 پژوهشگر دکتری معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره)، قزوین، ایران

2 دانشیار گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت ایران،‌ تهران، ایران

چکیده

منظر فرهنگی به‌عنوان مفهومی پویا، چندلایه و انعطاف‌پذیر که از تعامل دیالکتیکی انسان و طبیعت در بستر زمان و مکان شکل می‌گیرد، شامل عناصر مادی (مانند معماری و چشم‌اندازها)، ناملموس (ارزش‌ها، باورها و آیین‌ها) و ادراکی (هویت جمعی و تجربیات ذهنی) است و در مطالعات معماری، شهرسازی و میراث‌فرهنگی جایگاه ویژه‌ای دارد. این پژوهش با هدف بازتعریف هویت منظر فرهنگی و شناسایی مؤلفه‌های آن، از رویکردی ترکیبی (کیفی-‌کمی) و میان‌رشته‌ای بهره گرفته است. روش تحقیق شامل مرور نظام‌مند ادبیات، تحلیل تاریخی‌نظری، بررسی تعاریف عمومی ارائه‌شده توسط هوش‌های مصنوعی (مانند ChatGPT، Google Gemini، Microsoft Bing، DeepSeek و Grok) و مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با متخصصان است. یافته‌ها منظر فرهنگی را سیستمی انطباق‌پذیر نشان می‌دهند که بازتاب تاریخ، فرهنگ و انتخاب‌های جوامع است و بستری برای حفظ تنوع زیستی‌فرهنگی، تقویت هویت جمعی و توسعۀ پایدار فراهم می‌کند. پنج مؤلفۀ کلیدی شناسایی شد: ۱. تعامل انسان و طبیعت؛ ۲. ابعاد تاریخی؛ ۳. ارزش‌های نمادین؛ ۴. ادراکات ذهنی؛ ۵. جنبه‌های کارکردی. تعامل انسان و طبیعت به‌عنوان هستۀ مرکزی، سایر مؤلفه‌ها را به‌صورت لایه‌های به‌هم‌پیوسته احاطه می‌کند. مدل مفهومی پیشنهادی، این ساختار را به‌صورت بصری نظام‌مند نمایش می‌دهد و چهارچوبی منسجم برای مطالعات میان‌رشته‌ای، طراحی معماری، برنامه‌ریزی شهری و حفاظت میراث‌فرهنگی ارائه می‌کند. پیشنهادهای کاربردی شامل طراحی فضاهای عمومی با حفظ تعامل انسان‌طبیعت و عناصر تاریخی، ارتقای تجربیات ذهنی و هویت جمعی از طریق فضاهای چندلایه، تقویت ارزش‌های نمادین برای تعلق اجتماعی و برنامه‌ریزی کارکردی برای توسعۀ پایدار است. مسیرهای تحقیقات آینده بر فناوری‌های نوین،مانند هوش مصنوعی برای ادراکات ذهنی، مطالعات تطبیقی محلی‌جهانی و ابزارهای حفاظت پایدار با مشارکت محلی تمرکز دارند. درنهایت، این پژوهش با تلفیق داده‌های متنوع، منظر فرهنگی را آینه‌ای از تعاملات انسانی‌طبیعی و بستری پویا برای میراث جهانی و جوامع معاصر معرفی می‌کند.

تازه های تحقیق

  • این پژوهش با بهره‌گیری از رویکرد ترکیبی (کیفی‌کمی) که شامل مرور ادبیات، تحلیل هوش مصنوعی و مصاحبه با متخصصان است، هویت منظر فرهنگی را بازتعریف می‌کند.
  • پنج مؤلفۀ کلیدی منظر فرهنگی شناسایی شدند: تعامل انسان و طبیعت (۱۷ تکرار)، ابعاد تاریخی (۱۲ تکرار)، ارزش‌های نمادین (۱۱ تکرار)، ادراکات ذهنی (۱۰ تکرار) و جنبه‌های کارکردی (۹ تکرار).
  • تعامل انسان و طبیعت به‌عنوان محور اصلی عمل می‌کند و سایر مؤلفه‌ها را به‌صورت لایه‌های به‌هم‌پیوسته در بر می‌گیرد.
  • منظر فرهنگی، آینۀ تعاملات انسانی‌طبیعی است. این منظر هم بخشی از میراث جهانی و هم بستری پویا برای توسعۀ پایدار و تقویت هویت جمعی در جوامع معاصر به حساب می‌آید. این پژوهش با ارائۀ یک مدل مفهومی منسجم، درک این هویت پیچیده را تسهیل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

Comparative analysis of the cultural landscape based on the comparison of expert perspectives, field evidence, and general approaches to artificial intelligence

نویسندگان [English]

  • kamyab kiani 1
  • Mehdi Khakzand 2
1 Ph.D. student in Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Imam Khomeini International University(IKIU), Qazvin, Iran.
2 Associate Professor, Department of Landscape Architecture, School of Architecture and Environmental design, Iran University of Science and Technology, Tehran, Iran
چکیده [English]

Cultural Landscape, as a dynamic, multilayered, and flexible concept shaped by the dialectical interaction between humans and nature across time and space, encompasses tangible elements, intangible aspects, and perceptual dimensions. It holds a prominent position in architectural, urban planning, and cultural heritage studies. This research aims to redefine the identity of the cultural landscape and identify its key components through a mixed-method and interdisciplinary approach. The methodology includes a systematic literature review, historical-theoretical analysis, evaluation of general definitions provided by artificial intelligences (ChatGPT, Google Gemini, Microsoft Bing, DeepSeek, and Grok), and semi-structured interviews with experts.
The findings reveal the cultural landscape as an adaptive system reflecting the history, culture, and choices of communities, providing a platform for preserving biocultural diversity, reinforcing collective identity, and promoting sustainable development. Five key components were identified: 1) Human–nature interaction; 2) Historical dimensions; 3) Symbolic values; 4) Mental perceptions; and 5) Functional aspects. Human–nature interaction, as the central core, encompasses the other components as interconnected layers.
The proposed conceptual model visually organizes this structure and provides a coherent framework for interdisciplinary studies, architectural design, urban planning, and cultural heritage conservation. Practical recommendations include designing public spaces that preserve human–nature interactions and historical elements, enhancing mental experiences and collective identity through multilayered spaces, reinforcing symbolic values for social belonging, and functional planning for sustainable development. Future research directions focus on emerging technologies (AI for mental perception studies), local–global comparative studies, and sustainable conservation tools with community participation.
Ultimately, by integrating diverse data, this research presents the cultural landscape as a mirror of human–nature interactions and a dynamic platform for both world heritage and contemporary communities.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Cultural landscape
  • human–nature interaction
  • mental perceptions
  • historical dimensions

مراجع

  • درودیان، سیاوش. (۱۳۹۴). منظر، منظر طبیعی، منظر فرهنگی. منظر ۷(۳۲)، ص۸۲-۸۷.
  • مهدی‌آبادی، م.زمانی‌فرد، ع.، امیرشاکرمی، س. ع. (۱۴۰۲). رهیافتی برخوانش مؤلفه‌های منظر فرهنگی تاق‌بستان. مطالعات باستان‌شناسی پارسه، 7 (26)، 145-176.
  • شهسوارگر، مولود. (۱۳۹۰). تداوم منظر فرهنگی؛ احیا و بازآفرینی یک باغ تاریخی. منظر، 3(17)، 54-59.
  • باورساد، م.، و انصاری، م. (۱۳۹۵). - مدیریت و توسعۀ پایدار منظر فرهنگی چشمۀ علی‌ری. علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، ۱۸ (3)، ۲۲۳-۲۳۵.
  • طالب‌نیا، پ.، و قادریان، ا. (۱۴۰۳). تجارب مستندسازی بافت‌های روستایی در منظر فرهنگی هورامان. دانش حفاظت و مرمت، 7 (2)، 115-122.
  • گودرزیان، شروین. (1391). بازآفرینی منظر فرهنگی؛ رویکردهای منظرین در احیای باغ تاریخی بابر. منظر، 4(19)، 46-51.
  • Agnoletti, M. (Ed.). (2006). The conservation of cultural landscapes. Cabi.
  • Al-Attar, A., Wu, Y., Fetzer, E., & Alwah, A. (2025, February). Study of the characteristics of the mountainous cultural landscape in Yemen: mountain cities, mountain villages, and cultivated terraces. In Journal of Physics: Conference Series(Vol. 2958, No. 1, p. 012004). IOP Publishing.
  • Almy III, D. J. (2025). Sustaining the cultural landscape in the city of Bath, Maine. WIT Transactions on Ecology and the Environment, 84.
  • Alrayyan, K., & Clements, T. (2022). Genealogy of cultural landscape definitions: a comparative review of scholarly and institutional definitions. Landscape Research Record, (11), 140-55.
  • Arnaiz-Schmitz, C., Aguilera, P. A., Ropero, R. F., & Schmitz, M. F. (2023). Detecting social-ecological resilience thresholds of cultural landscapes along an urban–rural gradient: a methodological approach based on Bayesian Networks. Landscape Ecology, 38(12), 3589-3604.
  • Bin, H. U., Yiwei, Z. O. U., & Ruoshi, M. A. (2021). Comprehensive Investigation and Evaluation System of Rural Cultural Landscape Heritage. Landscape Architecture, 28(9), 109-114.
  • Birks, H. H. (1988). The cultural landscape: past, present and future. Cambridge University Press.
  • Bloemers, T., Kars, H., Van der Valk, A., & Wijnen, M. (2010). The cultural landscape and heritage paradox. Protection and development of the Dutch archaeological-historical landscape and its European dimension.
  • Hasim, I. S., Widiastuti, I., & Sudradjat, I. (2023). Symbolic interactionism in vernacular cultural landscape research. ARTEKS: Jurnal Teknik Arsitektur, 8(1), 135-144.
  • He, D., Chen, W., & Zhang, J. (2024). Integrating heritage and environment: characterization of cultural landscape in Beijing great wall heritage area. Land, 13(4), 536.
  • Hood, J. E. (1996). Cultural Landscape. Landscape archaeology: Reading and interpreting the American historical landscape, 121.
  • Howell, K. L., Gough, M. Z., & Cameron, H. M. (2025). “Why are we asking for a seat at the table that our ancestors created for us?” The importance of cultural landscapes and power in urban planning. Journal of Urban Affairs, 47(4), 1287-1308.
  • Jacques, D. (1995). The rise of cultural landscapes. International Journal of Heritage Studies, 1(2), 91-101.
  • Kiani, K., & Khakzand, M. (2024). The structure, concept and identity of traditional Chinese gardens. Landscape History, 45(2), 101-120.
  • Kiani, K., Zandieh, M., Medi, H., & Zarrabi, M. M. (2025). Unveiling the Geometric Elegance: A Comparative Analysis of Historical Garden Structures and Spatial Relations. Landscape online, 1135-1135.
  • Kishkenbaeva, Z., & Baisarina, Z. (2024). Assessment of the Value Levels of the Categories of Cultural Heritage, Cultural Landscape, and Cultural Tourism from an Interdisciplinary Perspective (based on Alakol lake). Bulletin of LN Gumilyov Eurasian National University. Historical Sciences. Philosophy. Religious Studies, 149(4), 210-225.
  • Legacy, S. (2002). Cultural Landscapes: the Challenges of Conservation.
  • Li, G., Chen, B., Zhu, J., & Sun, L. (2024). Traditional Village research based on culture-landscape genes: a Case of Tujia traditional villages in Shizhu, Chongqing, China. Journal of Asian Architecture and Building Engineering, 23(1), 325-343.
  • Li, J., Xiao, Y., Yan, J., Liang, C., & Zhong, H. (2025). Spatiotemporal evolution characteristics and causative analysis of toponymic cultural landscapes in traditional villages in Northern Guangdong, China. Sustainability, 17(1), 271.
  • Plumwood, V. (2006). The concept of a cultural landscape: Nature, culture and agency in the land. Ethics and the Environment, 115-150.
  • Plumwood, V. (2006). The concept of a cultural landscape: Nature, culture and agency in the land. Ethics and the Environment, 115-150.
  • Reiß, A., Hadler, H., Wilken, D., Majchczack, B. S., Blankenfeldt, R., Bäumler, S., ... & Vött, A. (2025). The Trendermarsch sunken in the Wadden Sea (North Frisia, Germany)–reconstructing a drowned medieval cultural landscape with geoarchaeological and geophysical investigations. E&G Quaternary Science Journal, 74(1), 37-57.
  • Rose, M. (2006). Gathering ‘dreams of presence’: a project for the cultural landscape. Environment and planning D: society and space, 24(4), 537-554.
  • Rowntree, L. B., & Conkey, M. W. (1980). Symbolism and the cultural landscape. Annals of the Association of American Geographers, 70(4), 459-474.
  • Schaich, H., Bieling, C., & Plieninger, T. (2010). Linking ecosystem services with cultural landscape research. Gaia-Ecological Perspectives for Science and Society, 19(4), 269-277.
  • Taylor, K. (2008). Landscape and Memory: cultural landscapes, intangible values and some thoughts on Asia.
  • Taylor, K. (2012). Landscape and meaning: Context for a global discourse on cultural landscapes values. Managing cultural landscapes, 21-44.
  • Tua, K. J., Caballero, G. V. A., & Aquino-Ong, S. C. (2025). Philippine landscape heritage education: review of the preparedness of landscape architecture curricula in the Philippines for cultural landscape heritage conservation specialization. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 15(2), 274-305.
  • Von Haaren, C. (2002). Landscape planning facing the challenge of the development of cultural landscapes. Landscape and urban planning, 60(2), 73-80.
  • Vos, W., & Meekes, H. (1999). Trends in European cultural landscape development: perspectives for a sustainable future. Landscape and urban planning, 46(1-3), 3-14.
  • Wang, Q., Ariffin, N. F. M., Abdul, F., & Aziz, X. Z. (2025). Theoretical Foundations and Methodological Frameworks for Visual Quality Assessment in Cultural Landscapes.

UNESCO World Heritage Centre. (2025). Cultural landscapes. UNESCO World Heritage Centre. Retrieved November 14, 2025, from https://whc.unesco.org/en/culturallandscape

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 16 خرداد 1404
  • تاریخ بازنگری: 01 مرداد 1404
  • تاریخ پذیرش: 18 مرداد 1404
  • تاریخ اولین انتشار: 17 دی 1404
  • تاریخ انتشار: 30 دی 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار